یادداشت‌ها

نقطه‌ی اشتراک گوردون رمزی و قاتل سوگند صیادی؛ مردانگی هژمونیک و خلق دائمی ترس

از آشپزخانه‌ی گوردون رمزی تا پرونده‌ی سوگند صیادی. مردانگی هژمونیک، ترسی که به ابزار قدرت تبدیل می‌شود و خشونتی که عادی‌سازی می‌شود.

نقطه‌ی اشتراک گوردون رمزی و قاتل سوگند صیادی؛ مردانگی هژمونیک و خلق دائمی ترس

سریال Bear را تازه تمام کردم. درخشان بود. برای من که عاشق سینه‌چاک آشپزی هستم و با زندگی آدم‌های اصلی سریال هم‌ذات‌پنداری عمیقی داشتم، تماشای این سریال لذت‌بخش بود. وقتی فصل آخر منتشر شد، میم‌های زیادی می‌دیدم که باز به این اشاره دارند که چرا آدم‌های توی سریال‌ها، فیلم‌ها و اساساً تمام برنامه‌های مربوط به آشپزی، این‌قدر فریاد می‌زنند؟ چرا همه چیز این‌قدر «مرگ و زندگی» دیده می‌شود؟ همیشه فکر می‌کردم طبیعی باشد. کارکردن در رستورانی با ستاره‌ی میشلن، حتماً سطح بالایی از ایده‌آل‌گرایی می‌خواهد.

اما وقتی مقاله‌ای نامرتبط با موضوع خواندم، نظرم تغییر کرد. مقاله درباره‌ی مفهوم «مردانگی هژمونیک» بود و توضیح اینکه چطور مردها در طول تاریخ تلاش کرده‌اند محیط‌های مختلف را جنسیتی و برای خودشان کنند. تحقیق کردم و دیدم این موضوع در آشپزخانه‌ها بسیار پررنگ‌تر است؛ در این حد که تحقیق‌های بسیاری می‌گویند دلیل خشونت همیشگی محیط‌های رستورانی همین است.

وقتی یادم آدم سرآشپز زن سریال هم زیاد داد می‌زد و مطمئن شدم همه‌شان دیوانه و عصبی بودند - نه سکسیست - سریال را حتی بیشتر هم دوست داشتم.

می‌خواستم یادداشتی درباره‌ی آن بنویسم؛ اما خبری وحشتناک مثل پتک توی سرم - و لابد سرمان - خورد. پرونده‌ای تازه از زن‌کشی. بازهم به بهانه‌ی رابطه. نوجوانی که به شکلی فجیع کشته شده و هرچند پلیس می‌گوید نتایج هنوز مشخص نیست؛ اما پرونده مثل روز روشن است.

پس مسیرم را عوض می‌کنم. تصویر را باید بزرگ‌تر از این‌ها دید:

گوردون رمزی وسط آشپزخانه ایستاده است. صدایش را بالا برده و سر یکی از آشپزها فریاد می‌زند. غذا را از روی میز برمی‌دارد و به‌طرف او می‌گیرد. تحقیرش می‌کند. به او می‌گوید چطور ممکن است کسی با این میزان بی‌عرضگی اسم خودش را آشپز گذاشته باشد. دوربین روی صورت آشپز می‌ماند. او چیزی نمی‌گوید. باقی کارکنان هم کارشان را ادامه می‌دهند. کسی نمی‌خواهد نفر بعدی باشد.

سوگند صیادی سنی نداشت. مدرسه می‌رفت. اینکه خواستگار داشت، پدرش مخالف بود و او طرف را دوست داشت یا آن‌طور که همکلاسی‌هایش می‌گویند گرایش جنسی متفاوت داشت، موضوع اصلی نیست. موضوع اصلی این است که سوگند صیادی دیگر زنده نیست. مدرسه به پدرش زنگ زده، پدر آمده او را با وحشی‌گری کتک زده، برده و حالا جسم بی‌جانش توی سردخانه است. دوستانش می‌گویند مطمئن بوده پدرش خبردار شود - از چی؟ مهم نیست - او را خواهد کشت.

نقطه‌ی اشتراک این دو تصویر که یکی از دهشتناک است و یکی اعصاب‌خردکن چیست؟

ترس.

در هر دو ماجرا، ترس به ابزاری برای اعمال قدرت بر کسی تبدیل می‌شود که در موقعیت ضعیف‌تری قرار دارد. یکی از آن برای اداره‌ی صحنه و تثبیت اقتدار حرفه‌ای خود استفاده می‌کند. در دیگری، پدری با تهدید و خشونت می‌کوشد دخترش را به «دارایی» خودش تبدیل کند. یکی نمایش قدرت است و دیگری اعمالِ عریانِ خشونت در زندگی واقعی. اما هر دو را می‌توان در چارچوب گسترده‌تری بررسی کرد: مردانگی هژمونیک و رابطه‌ی آن با تولید و بازتولید ترس.

برای فهم این شباهت باید از خود گوردون رمزی شروع کنیم. نه از غذاهایش و نه از ستاره‌های میشلن رستوران‌هایش. از تصویری که تلویزیون از او ساخته است.

مایکل هیگینز، مارتین مونتگمری، آنجلا اسمیت و اندرو تولسون در مقاله‌ای با عنوان «پخش‌گری ستیزه‌جویانه و تلویزیون تغییر و تحول» (Belligerent Broadcasting and Makeover Television) که سال ۲۰۱۲ در نشریه‌ی International Journal of Cultural Studies منتشر شد، رفتار رمزی در برنامه‌ی Kitchen Nightmares را بررسی کرده‌اند. آن‌ها اصطلاح Belligerent Broadcasting را برای سبکی از برنامه‌سازی به کار می‌برند که در آن خشم، بی‌صبری و ارعاب در مقابل دوربین به نمایش درمی‌آید. مسئله فقط این نیست که رمزی عصبانی می‌شود. مسئله این است که برنامه، رویارویی میان آدم‌هایی با قدرت و اعتبار حرفه‌ای نابرابر را به بخشی از نمایش تبدیل می‌کند. رمزی در جایگاه متخصص و داور قرار دارد و طرف مقابل باید از خودش دفاع کند.

این پژوهش نکته‌ی دیگری هم دارد. برنامه باید این خشونت کلامی را به‌عنوان رفتاری اصیل و مفید برای اصلاح رستوران‌ها جا بزند. یعنی مخاطب باید باور کند که فریاد زدن و تحقیر کردن بخشی از فرایند درست کردن اوضاع است. رمزی فقط عصبانی نیست. او در مقام کسی ظاهر می‌شود که اجازه دارد عصبانی باشد. همین تفاوت اهمیت دارد. قدرت او از این‌جا می‌آید که خشمش در چارچوب برنامه، به‌عنوان نشانه‌ای از تخصص و اقتدار پذیرفته می‌شود.

اما چرا؟

در اینجا پای مردانگی هژمونیک به میان می‌آید.

راین کانل و جیمز مسرشمیت در مقاله‌ی مهم «مردانگی هژمونیک؛ بازاندیشی در یک مفهوم» (Hegemonic Masculinity: Rethinking the Concept) که سال ۲۰۰۵ در نشریه‌ی Gender & Society منتشر شد، توضیح می‌دهند که مردانگی هژمونیک به معنای مجموعه‌ای از ویژگی‌های شخصیتی مردان نیست. نمی‌شود گفت مردی چون صدایش را بالا می‌برد، مردانگی هژمونیک دارد. این مفهوم به الگویی از مناسبات قدرت اشاره می‌کند که در آن شکل خاصی از مردانگی مشروعیت پیدا می‌کند و بر شکل‌های دیگر مردانگی و زنانگی برتری می‌یابد. آنچه مهم است، خودِ رفتار فردی نیست؛ رابطه‌ای است که آن رفتار در آن معنا پیدا می‌کند.

در فرهنگ عمومی آشپزی حرفه‌ای، این الگو مدت‌هاست با تصویر سرآشپز مقتدر، سخت‌گیر و بی‌رحم گره خورده است. مردی که از هیچ‌کس عذرخواهی نمی‌کند. اشتباه را تحمل نمی‌کند. به ضعف واکنش نشان می‌دهد و دیگران باید خودشان را با معیارهای او تطبیق دهند. این تصویر با همان ویژگی‌هایی سازگار است که در بسیاری از صورت‌بندی‌های مردانگی مسلط می‌بینیم: کنترل، رقابت‌جویی، استقامت، سلطه و سرکوب آسیب‌پذیری.

لورا گرایندستاف و رافی گروسگلیک در مقاله‌ی «آگون و پیش‌بند؛ جنسیت در قالب ورزشی‌سازی آشپزی در مسترشف آمریکا» (Agon and Apron: Hybridizing Gender by “Sportifying” Cooking in MasterChef USA) که سال ۲۰۲۲ در American Journal of Cultural Sociology منتشر شد، چهل قسمت از نه فصل این برنامه را بررسی کرده‌اند. استدلال آن‌ها این است که مسترشف آمریکا آشپزی را با منطق رقابت ورزشی بازتعریف می‌کند. آشپز خانگی که فعالیتش در فرهنگ سنتی با زنانگی و مراقبت پیوند خورده، باید در میدان رقابت به سرآشپزی قهرمان تبدیل شود. قهرمانی که می‌برد و بازنده را کنار می‌زند. در این ساختار، آشپزی سخت‌تر و رقابت به شکلی مردانه‌تر تعریف می‌شود. گوردون رمزی یکی از چهره‌های محوری این نمایش است.

مکنزی کدل هم در مقاله‌ی سال ۲۰۲۵ خود با عنوان «ادعای هویت و انکار هویت؛ استفاده‌ی گوردون رمزی از شوخی برای مدیریت شخصیت عمومی‌اش» (Disclaiming Identity: Gordon Ramsay’s Use of Humor to Manage Public Persona) به همین تصویر مردانه پرداخته است. او رمزی را نمونه‌ای از سرآشپز مشهور با هویت عمومی بیش‌ازحد مردانه توصیف می‌کند. موضوع مقاله این است که رمزی حتی هنگام نزدیک شدن به غذاهای گیاهی و وگن، با شوخی و فاصله‌گذاری تلاش می‌کند تصویر مردانه‌ی تثبیت‌شده‌ی خود را حفظ کند.

چرا «ترس» این‌قدر در این تصاویر مهم است؟

مایکل گیل و رابین برو در مقاله‌ی «کارکرد ترس در حفظ نهاد؛ احساس ترس به‌مثابه‌ی یکی از مواد اصلی آشپزی سطح بالا» (The Function of Fear in Institutional Maintenance: Feeling Frightened as an Essential Ingredient in Haute Cuisine) که سال ۲۰۱۸ در نشریه‌ی Organization Studies منتشر شد، این پرسش را از زاویه‌ی دیگری بررسی کرده‌اند. آن‌ها با مطالعه‌ی آشپزهای نخبه نشان می‌دهند که ترس می‌تواند یکی از ابزارهای حفظ و بازتولید نظم در آشپزخانه باشد. کارکنانی که از اشتباه و واکنش سرآشپز می‌ترسند، به‌تدریج به جای به چالش کشیدن قواعد، بر اجرای دقیق آن‌ها متمرکز می‌شوند. ترس دامنه‌ی توجه و تفکر انتقادی را محدود می‌کند. گیل و برو این فرایند را Fear Work می‌نامند. یعنی کاری که از طریق تهدید و خشونت انجام می‌شود تا ترس تولید شود و هنجارهای موجود بدون پرسش بازتولید شوند.

وقتی مخاطب بارها می‌بیند که سرآشپز برای اصلاح اشتباه فریاد می‌زند و تحقیر می‌کند و برنامه هم این رفتار را بخشی از مسیر موفقیت نشان می‌دهد، یک پیام فرهنگی دریافت می‌کند: آدم قدرتمند حق دارد دیگران را بترساند. شاید حتی لازم باشد. شاید بدون ترس کسی کار نمی‌کند. پژوهش گیل و برو نشان می‌دهد که چنین منطقی در محیط واقعی آشپزخانه هم وجود دارد؛ البته این به معنای آن نیست که هر فریاد تلویزیونی به رفتار خشونت‌آمیز در محیط کار تبدیل می‌شود یا خودِ رمزی در زندگی حرفه‌ای دقیقاً همان‌طور رفتار می‌کند که دوربین نشان می‌دهد.

حالا می‌خواهم از آشپزخانه و گردن رمزی فاصله بگیرم. به کرمانشاه برویم.

در پرونده‌ی سوگند، ترس دیگر ابزاری برای اعمال قدرت نیست. مقتول پرونده، قبلاً گفته بود اگر پدرش ماجرا را متوجه شود، او را می‌کشد. شاید مدیر مدرسه اینطور توجیه کند که بچه‌ها زیاد این حرف را تکرار می‌کنند، باید به او گفت چطور خشونت عریان را در رفتار مردی که آماده است انسان دیگری را آن‌طور زیر مشت و لگد بگیرد، ندیده است؟

در اینجا مردانگی هژمونیک شکل دیگری پیدا می‌کند. در آشپزخانه، مردانگی مسلط با توانایی فرمان دادن، تحقیر کردن و کنترل نیروی کار ظاهر می‌شود. در برخی ساختارهای خانوادگی، همین منطق می‌تواند به شکل حق نظارت بر بدن و انتخاب‌های زنانه ظاهر شود. پدر خود را صاحب اختیار می‌داند. دختر باید اطاعت کند. مخالفت او به‌عنوان سرپیچی از اقتدار پدر تفسیر می‌شود. مسئله دیگر فقط اختلاف بر سر یک رابطه‌ی عاطفی نیست. مسئله این است که چه کسی حق دارد درباره‌ی زندگی دیگری تصمیم بگیرد.

مفهوم غیرت در این ساختار اهمیت ویژه‌ای دارد. غیرت می‌تواند به‌عنوان فضیلتی مردانه معرفی شود که از مرد انتظار دارد از زنان خانواده محافظت کند. اما مرز میان محافظت و کنترل خیلی زود می‌تواند از میان برود. وقتی مرد خود را صاحب حق تصمیم‌گیری درباره‌ی پوشش، رفت‌وآمد، روابط عاطفی و انتخاب همسر زن خانواده بداند، محافظت عملاً به نظارت تبدیل شده است. زن دیگر فردی مستقل نیست. به حامل اعتبار و آبروی مردان خانواده تبدیل می‌شود.

اطلس تربتی در پژوهشی که سال ۲۰۲۵ درباره‌ی مردانگی‌های هژمونیک اسلامی در میان مردان ایرانی مهاجر در بریتانیا منتشر کرد، با ۳۰ مرد ایرانی مصاحبه کرده است. او نشان می‌دهد که در روایت برخی از شرکت‌کنندگان، غیرت و تصویر «مرد واقعی ایرانی» با مسئولیت محافظت از زنان خانواده پیوند خورده است. این محافظت گاهی به ادعای حق کنترل بر پوشش و رفتار زنان تبدیل می‌شود. دامنه‌ی این پژوهش محدود است و مصاحبه‌شوندگان آن نماینده‌ی همه‌ی مردان ایران نیستند. اما برای فهم سازوکاری که در آن کنترل زنان به معیار اعتبار مردانه تبدیل می‌شود، منبع مهمی است.

اینجا باید به نکته‌ای برگردیم که در مقایسه‌ی رمزی و پدر سوگند اهمیت دارد. مردانگی هژمونیک فقط رابطه‌ی میان یک مرد و کسی نیست که تحت سلطه‌ی او قرار دارد. این رابطه در برابر مردان دیگر هم معنا پیدا می‌کند. سرآشپز مقتدر در مقابل کارکنانش جایگاه خود را به نمایش می‌گذارد. پدری که رفتار دخترش را کنترل می‌کند ممکن است در شبکه‌ی خویشاوندی و اجتماع نیز از این رفتار برای حفظ اعتبار خود استفاده کند. در هر دو مورد، نگاه دیگران اهمیت دارد. تفاوت این است که در آشپزخانه، موفقیت حرفه‌ای و پذیرش گروهی ممکن است به این اقتدار اعتبار بدهد؛ در نظام ناموس، قضاوت خویشاوندان و ترس از بی‌آبرویی می‌تواند آن را تقویت کند.

اما مهم‌تر از انگیزه‌ی فردی، ساختاری است که چنین رفتاری را ممکن می‌کند. سازمان حقوق بشری هانا در گزارشی با عنوان «ناموس؛ قانون نانوشته‌ی سلطه بر زنان» در سیزدهم نوامبر ۲۰۲۶ استدلال می‌کند که ناموس در بخش‌هایی از فرهنگ مردسالار فقط مفهومی اخلاقی یا خانوادگی نیست. نوعی قدرت هنجاری است که برای زنان محدوده‌ی رفتار تعیین می‌کند و به مردان خانواده حق نظارت بر زندگی آنان می‌دهد. هانا همچنین به نقش قوانین خانواده و مجازات اسلامی در حفظ نابرابری حقوقی اشاره می‌کند. این گزارش یک تحلیل حقوق بشری است و نباید آن را جایگزین پژوهش میدانی درباره‌ی همه‌ی خانواده‌های ایران دانست. اما رابطه‌ی میان هنجارهای اجتماعی و امتیازهای حقوقی را به‌درستی به موضوع تحقیق وارد می‌کند.

برای مثال، ماده‌ی ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی پدر و پدربزرگ پدری را در صورت قتل فرزند یا نوه از قصاص معاف می‌کند. این معافیت به معنای بی‌مجازات ماندن کامل مرتکب نیست و مجازات‌های دیگری ممکن است اعمال شوند. بااین‌حال، تفاوت حقوقی میان پدر و دیگر مرتکبان قتل پرسشی جدی درباره‌ی ارزش برابر جان فرزندان و میزان حمایت قانون از آن‌ها ایجاد می‌کند. در مورد سوگند هنوز نمی‌دانیم نتیجه‌ی تحقیقات قضایی چه خواهد بود. اما نمی‌توان از نقش چنین ساختار حقوقی‌ای در شکل دادن به تصور عمومی از اقتدار پدر چشم پوشید.

نکته‌ی دیگری هم وجود دارد که نباید از آن عبور کرد. ترس همیشه با فریاد و تهدید آشکار تولید نمی‌شود. گاهی ترس از پیش در زندگی روزمره حضور دارد. دختری پیش از بیان نظرش درباره‌ی رابطه‌ی عاطفی به واکنش پدر فکر می‌کند. پیش از خروج از خانه احتمال تنبیه را می‌سنجد. پیش از درخواست کمک تصور می‌کند ممکن است حرفش به گوش همان کسی برسد که از او می‌ترسد. این ترس به‌تدریج رفتار فرد را محدود می‌کند. حتی وقتی خشونت رخ نمی‌دهد، امکان وقوع آن به ابزار کنترل تبدیل شده است.

اینجا پرسش اصلی دیگر درباره‌ی مردانگی گوردون رمزی نیست. درباره‌ی سوگند است. درباره‌ی هشدار دختری که گفته بود ممکن است به خانه برنگردد و دیگران باید از او محافظت کنند. اگر گزارش هه‌نگاو و هانا درست باشد، او پیش از وقوع فاجعه خطر را دیده بود. اما هشدارش به امنیت تبدیل نشد.

ترس زمانی به ابزار قدرت تبدیل می‌شود که فرد تحت سلطه امکان فرار، اعتراض و درخواست کمک را از دست بدهد. و نظم مردسالارانه زمانی خود را بازتولید می‌کند که دیگران هم به جای شکستن این چرخه، آن را طبیعی بدانند.

گوردون رمزی می‌تواند بعد از پایان ضبط از آشپزخانه بیرون برود. دوربین خاموش می‌شود. برنامه به قسمت بعد می‌رسد. اما برای سوگند، و برای بسیاری زنان دیگر در سراسر ایران و جهان، قسمت بعد هرگز وجود نخواهد داشت.

و این همان تفاوتی است که نباید زیر سایه‌ی تیتر پنهان بماند.

این نوشته را به اشتراک بگذارید:
سجاد بیات
نویسنده

سجاد بیات

نویسنده، علاقه‌مند به تاریخ و کتاب. اینجا از تجربه‌ها، ایده‌ها و چیزهایی می‌نویسم که فکر می‌کنم ارزش به اشتراک گذاشتن دارند.

گفت‌وگو ۰

نظرتان را بنویسید؛ خواندن حرف‌های شما برایم ارزشمند است.

هنوز نظری ثبت نشده است

اولین نفری باشید که دربارهٔ این نوشته حرف می‌زند.

نظر خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نمی‌شود.
نظرها پس از تأیید نمایش داده می‌شوند.