یادداشت‌ها

الگوریتم چگونه بت تازه‌ی بازار شد

مفهوم «بت‌وارگی کالا» که مارکس در سال ۱۸۶۷ ساخت، برای فهم این وضع هنوز مفید است.

الگوریتم چگونه بت تازه‌ی بازار شد

تصویر شاخص یادداشت، تصویر محمد بن موسی الخوارزمی، دانشمند نابغه‌ی ایرانی‌ست؛ پایه‌گذار علم جبر که نتیجه‌ی تحقیقاتش پایه‌های اصلی الگوریتم را ساخت. کلمه‌ی الگوریتم از نام او گرفته شده است.
 
الگوریتم‌ها در زندگی امروز دو کار هم‌زمان می‌کنند: میان ما و کالا، خبر و آدم‌های دیگر واسطه می‌شوند و خودشان به نیرویی تقریباً مقدس بدل می‌شوند که کسی نمی‌بیند و همه به آن باج می‌دهند. مفهوم «بت‌وارگی کالا» که مارکس در سال ۱۸۶۷ ساخت، برای فهم این وضع هنوز مفید است؛ الببته به شرطی که هسته‌ی آن را از معنای عامیانه‌اش جدا کنیم. هسته این است که روابط اجتماعی کار انسان‌ها در شکل ویژگی‌های «طبیعی» چیزها ظاهر می‌شود. اگر این ایده را به پلتفرم‌ها ببریم، سه پوشش روی هم می‌نشیند: کار پنهان برچسب‌زنان و مدیران محتوا که پشت «هوش» ماشین پنهان است، کار بی‌مزد کاربر و اینفلوئنسر که خودش را کالا می‌کند، و خودِ الگوریتم که مثل غیب‌گویی دمدمی با آیین‌های دعا و قربانی پرستیده می‌شود.
شواهد تجربی درباره‌ی پیامدهای اجتماعی اما ناهمگن است. آزمایش‌های بزرگ متا در سال ۲۰۲۰ نشان داد تغییر شدید در رتبه‌بندی فید طی سه ماه قطبی‌شدن را جابه‌جا نکرد، و بحث اثر شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان همچنان باز است. در مقابل، سازوکارهای طراحی و بازاریابی، مثل اسکرول بی‌پایان، پیام‌های «موجودی رو به اتمام» و تخفیف‌های ساختگی، هدف تنظیم‌گری جدی در اروپاست، هرچند احکام نهایی هنوز صادر نشده است. در ایران، فیلترینگ و الگوریتم هم‌زمان فید را شکل می‌دهند و داده‌ی مطمئن درباره‌ی تجارت اینستاگرامی و بت‌سازی از اینفلوئنسر تقریباً وجود ندارد.
جمع‌بندی این گزارش آن است که الگوریتم را نه باید خدا دانست نه شیطان، بلکه مجموعه‌ای از نظام‌های انسانی و مادی که می‌شود درباره‌ی آن پرسید و سنجید.

سوال از دستی که فید را می‌چیند

صبح که گوشی را برمی‌داریم، ترتیب خبرها، ویدیوها، پیشنهاد خرید و حتی چهره‌هایی که می‌بینیم را محاسبه‌ای تعیین کرده که قاعده‌هایش را نمی‌شناسیم. کم‌تر کسی این وضع را عجیب می‌داند. همان چیزی که یک نسل پیش اتفاق بود، یعنی دیدن یک آگهی یا پیدا کردن یک کتاب، اکنون نتیجه‌ی رتبه‌بندی است و ما آن را «فید من» می‌نامیم، گویی طبیعتی است که پیش از ما وجود داشته. پرسش این گزارش از همین نقطه شروع می‌شود: زندگی در عصر الگوریتم چه شکلی دارد، بت‌سازی از کالا (یا همان بت‌وارگی کالا) در این عصر چه معنایی پیدا می‌کند، و این دو چه نقشی در جامعه‌ی امروز دارند؟ برای پاسخ، ابتدا مفهوم «عصر الگوریتم» را روشن می‌کنم، سپس سراغ نظریه‌ی مارکس و بسط آن می‌روم، بعد نشان می‌دهم الگوریتم‌ها این بت‌وارگی را چگونه تشدید می‌کنند و خودشان نیز چگونه بت می‌شوند، و پس از آن شواهد پیامدهای اجتماعی، وضع ایران و واکنش‌های تنظیم‌گرانه را بررسی می‌کنم.
در پایان، محدودیت‌های شواهد را صریح می‌گویم، چون در این موضوع ادعای بزرگ بسیار است و داده‌ی استوار کم.

عصر الگوریتم یعنی فرهنگ و بازاری که از صافی محاسبه می‌گذرد

«عصر الگوریتم» اصطلاحی فنی نیست. چارچوبی تحلیلی است. در پژوهش‌های انتقادی درباره‌ی الگوریتم، الگوریتم فقط کد بی‌طرف شمرده نمی‌شود، بلکه ترتیباتی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است. تارلتون گیلسپی، از پژوهشگران این حوزه، الگوریتم‌های «ربط‌سنج» عمومی را نظام‌هایی می‌داند که در تولید و تایید دانش نقش دارند، و می‌گوید اعتبارشان از ظاهر بی‌طرفی‌شان می‌آید و به همین دلیل مانند مرجعیت‌های سنتی عمل می‌کنند (Gillespie، Culture Digitally). تد استریفاس «فرهنگ الگوریتمی» را در هم‌تنیدگی اندیشه و رفتار و سازمان‌یابی انسانی با منطق داده‌های کلان و محاسبه‌ی بزرگ‌مقیاس تعریف کرده است (مرور Macdonald، ۲۰۱۵).
گیلسپی و استریفاس همچنین رقابت نتفلیکس‌پرایز را تلاشی برای بازتعریف خودِ «فرهنگ» و شیوه‌ی ارزیابی آن خوانده‌اند (همان مرور). این پژوهش‌ها را می‌توان در چهار خوشه گذاشت: خوشه‌ای فرهنگی (ذائقه، تخیل کاربران، قوم‌نگاری)، خوشه‌ای اقتصاد سیاسی (سرمایه‌داری مراقبتی و پلتفرمی)، خوشه‌ای عدالت‌محور (کدورت، تبعیض و آسیب) و خوشه‌ای فلسفی-روانی (قدرتی که روان و عاطفه را هدف می‌گیرد). نام‌هایی مانند زوبوف، سرنیچک، پاسکوآله، اونیل، نوبل، هان و کولدری و مخیاس در این خوشه‌ها آشنا هستند، اما من در این گزارش آن‌ها را فقط به‌عنوان زمینه‌ی نظری می‌آورم و ادعای مشخص یا تاریخی به آن‌ها نسبت نمی‌دهم، چون یادداشت‌های پژوهشی ما این آثار را فقط از خلاصه‌های ثانویه دیده است.
دو تجربه‌ی میدانی جزئیات این تصویر را نشان می‌دهد. نخست، تحقیق کوتر در ۲۰۱۹ بر اینفلوئنسرهای اینستاگرام: آن‌ها ساختن نفوذ را «بازی دیده‌شدن» می‌بینند که قاعده‌هایش در الگوریتم‌ها نهفته است و تفسیرشان از الگوریتم را با هنجارهای اصالت و کارآفرینی مخلوط می‌کنند (Cotter، New Media & Society، ۲۰۱۹). دوم، پژوهش بوشر درباره‌ی «تخیل الگوریتمی»، بر پایه‌ی ۲۵ کاربر فیس‌بوک: باورهای مردم درباره‌ی اینکه الگوریتم چیست و چه باید باشد، احساسشان را شکل می‌دهد و به نوبه‌ی خود بر رفتار الگوریتم اثر می‌گذارد (Bucher، ۲۰۱۷).
یعنی الگوریتم هم بر ما اثر می‌گذارد هم از تصور ما از او ساخته می‌شود. این نکته بعداً مهم می‌شود. سنت دیگر در همین حوزه، سیور (۲۰۱۷) است که الگوریتم‌ها را «چندگانه» می‌نامد: اشیایی ناپایدار که از دل کنش‌های پیرامونشان ساخته می‌شوند، نه فرمول‌هایی بسته (Seaver، ۲۰۱۷). اگر او درست بگوید، «الگوریتم» به‌صورت یک موجود واحد و یکپارچه، همان چیزی است که باید در مقام بت از آن پرسید.

مارکس: چیزها وانمود می‌کنند که روابط انسان‌ها را در خود دارند

مارکس در بخش چهارم فصل اول جلد اول «سرمایه» می‌نویسد که در تولید کالایی، کار خصوصی تولیدکنندگان فقط در مبادله با یکدیگر پیوند می‌یابد، و بنابراین خصلت اجتماعی کارشان به‌صورت ویژگی عینی خودِ محصول جلوه می‌کند. ترجمه‌ی نزدیک من از جمله‌ی کلیدی چنین است: رابطه‌ای اجتماعی میان آدم‌ها، در چشم خودشان، شکل شگفت‌انگیز رابطه‌ی میان چیزها به خود می‌گیرد (Marx، Capital، فصل ۱). او برای فهماندن این وضع به دین قیاس می‌کند: همان‌طور که در دین، فرآورده‌های مغز انسان موجوداتی مستقل و جان‌دار به نظر می‌رسند، در جهان کالاها نیز فرآورده‌های دست آدمی چنین می‌نمایند (همان).
ارزش، به تعبیر او، برچسبی بر پیشانی ندارد که بگوید چیست، و هر محصول را به هیروگلیفی اجتماعی بدل می‌کند (همان). پیام اصلی این است که «راز» نه یک باور غلط درباره‌ی کالاها، بلکه ویژگی عینی شیوه‌ای است که تولیدکنندگان خصوصی از راه بازار به هم وصل می‌شوند. به همین دلیل، دانستن آن به‌تنهایی طلسم را نمی‌شکند. آیدین کیخایی در خوانشی فارسی، که واژه‌ی «بت‌وارگی» و صفت «بت‌واره» را به کار می‌برد، همین نکته را تاکید می‌کند: آگاهی بت‌واره هم کاذب است هم واقعی، یعنی وارونگی‌ای واقعی که در مبادله ریشه دارد، و از این رو با ایدئولوژی به‌معنای صرفِ «آگاهی کاذب» فرق می‌کند (کیخایی، پیرامون، حدود ۱۴۰۰).
در نوشته‌ی او «فتیشیسم» فقط یک‌بار در پرانتز آمده و «بت‌انگاری» دیده نمی‌شود. من نیز در این گزارش از «بت‌وارگی» استفاده می‌کنم و «بت‌سازی» را برای کنش فرهنگی و بازاریِ بت‌ساختن به کار می‌برم. اینکه هر ترجمه‌ی فارسی «سرمایه» دقیقاً چه واژه‌ای را برگزیده، در یادداشت‌های ما تایید نشده است و آن را نمی‌گویم. این مفهوم پس از مارکس مسیرهای پرشاخه‌ای رفت. لوکاچ در ۱۹۲۳ آن را به «شیءشدگی» تعمیم داد: رابطه‌ی میان آدم‌ها خصلت شیء می‌گیرد و «عینیتی شبح‌وار» پیدا می‌کند که آنقدر عقلانی و فراگیر می‌نماید که هر اثری از ماهیت بنیادینش را می‌پوشاند (Lukács، marxists.org).
مدرسه‌ی فرانکفورت، دوبور، بودریار و هاوگ توجه را از تولید به فرهنگ، نمایش، نشانه و زیبایی‌شناسی کالا بردند؛ منبع ما این سلسله را فقط در یک خلاصه‌ی ثانویه آورده است (Wikipedia، Commodity fetishism)، پس من آن را همچون نقشه‌ی کلی می‌خوانم و آرای تفصیلی را به هیچ‌کدام نسبت نمی‌دهم. والتر بنیامین هم در نوشته‌ی ۱۹۲۱ سرمایه‌داری را «دین پرستشی محض» خوانده بود که تعطیلی ندارد و به‌جای رستگاری، بدهی و احساس گناه تولید می‌کند (Wikipedia، Capitalism as Religion).
بخش دیگر ماجرا، ریشه‌ی خود واژه است. ویلیام پیتز نشان داده که «فتیش» در بازارهای تجاری ساحل غرب آفریقا در سده‌های شانزدهم و هفدهم از واژه‌ی پرتغالی «ساختگی» پدید آمد و ظهورش با شکل‌گیری ایدئولوژی کالا پیوند داشت (Pietz، ۱۹۸۵). دیوید گریبر در برابر آن می‌گوید فتیش‌ها «خدایانِ در حال ساخته شدن‌اند» و اروپاییان ابزارهای ساختن قرارداد اجتماعی را با پرستش منفعلانه اشتباه گرفتند (Graeber، ۲۰۰۵).
این دو خوانش، یعنی فتیش به‌منزله‌ی وهم و فتیش به‌منزله‌ی قرارداد اجتماعی مادی‌شده، بعدتر در بحث الگوریتم دوباره پیدا می‌شوند. مطالعات مصرف، مفهوم را به قلمرو برند آوردند. بلک، والندورف و شری (۱۹۸۹) نوشتند که مصرف به وسیله‌ای برای تجربه‌ی امر قدسی بدل شده است (Belk، Wallendorf & Sherry، ۱۹۸۹). مونیز و اوگوئین جماعت‌های برند، از جمله مک‌اینتاش، را دارای آیین‌ها و مسئولیت اخلاقی مشترک یافتند (Muniz & O'Guinn، ۲۰۰۱)، و مونیز و شاو در جماعت رهاشده‌ی اپل نیوتن مضمون‌های ماورایی و جادویی ثبت کردند (Muniz & Schau، ۲۰۰۵، به‌نقل EurekAlert).
هالت نیز برندهای نمادین را حامل «اسطوره‌ی هویتی» می‌داند که اضطراب جمعی را تسکین می‌دهد (Holt، ۲۰۰۴). مهم است که ببینیم این‌ها دو ریشه‌ی متفاوت را درهم می‌بافند. ریشه‌ی مارکسی بت‌وارگی را پوشیده‌ماندن روابط اجتماعی کار می‌داند، و ریشه‌ی انسان‌شناختی-روان‌کاوانه فتیش را شیئی می‌شمرد که به آن قدرت یا میل نسبت می‌دهیم. پرستش برند بیشتر از دومی تغذیه می‌کند و با مارکس فقط شباهتی سست دارد. نقد‌ها هم هست: هلنا شیهان معتقد است قیاس با ایمان دینی خطاست چون کسی به کالا قدرت ماورایی نسبت نمی‌دهد (به‌نقل Wikipedia)، و کلالی و دان نشان می‌دهند «خودشیفتگی» از «فتیشیسم» رفتار مصرف‌کنندگان دغدغه‌مند را بهتر توضیح می‌دهد (Cluley & Dunne، ۲۰۱۲).
من موضعی میانه می‌گیرم: هسته‌ی مارکسی (پنهان‌ماندن روابط کار و زنجیره‌ی تامین) را از «پرستش برند» جدا نگه می‌دارم، چون یک واژه برای هر دو کار تحلیل را تار می‌کند. شواهد تجربی «برند به‌مثابه دین» هم یکدست نیست. تکیه‌گاه محکم، ادبیات مک‌اینتاش و نیوتن است. برای سنیکرهای محدود، درآپ و جعبه‌گشایی در یادداشت‌های ما منبع داوری‌شده‌ای پیدا نشد؛ تنها یک پایان‌نامه‌ی کپنهاگی بود که نتیجه‌ی تجربی نداشت. پس این‌ها در این گزارش تمثیل‌اند، نه یافته.

الگوریتم، هم بت‌وارگی را تشدید می‌کند هم خودش بت می‌شود

ادبیاتی کوچک اما واقعی مفهوم مارکس را مستقیماً به الگوریتم می‌رساند. توماس، نافوس و شرمن (۲۰۱۸) در مقاله‌ی «الگوریتم‌ها به‌مثابه فتیش» بر پایه‌ی قوم‌نگاری با متخصصان بینایی ماشین نشان می‌دهند الگوریتم‌ها قدرتمند می‌نمایند چون مردم توانایی به آن‌ها نسبت می‌دهند، و با گریبر استدلال می‌کنند که فتیش‌ها نشانه‌ی تفکر غلط نیستند، بلکه قراردادهای اجتماعی مادی‌شده‌اند. مشکل از نظر آن‌ها خود بت‌ساختن نیست، بلکه تلقی الگوریتم به‌صورت خدایی یا دیوی همه‌توان است (Thomas، Nafus & Sherman، ۲۰۱۸).
دیوید بری در یادداشتی وبلاگی (نسخه‌ی داوری‌شده‌اش بررسی نشده) «ایدئولوژی محاسباتی» را به بت‌وارگی کالا وصل می‌کند و از «رمانتیسم ریاضی» می‌گوید: ترکیب دقت صوری با واژگان زنده، مثل «یاد می‌گیرد»، «می‌فهمد» و «خلق می‌کند»، که شرایط مادی و کار انسانی را می‌پوشاند (Berry، ۲۰۲۴). پاسکینلی نیز در «چشم ارباب» رازِ هوش مصنوعی را خودکارسازی کار در بالاترین درجه می‌خواند و خودمختاری و آگاهی ماشین را خیال می‌داند (Pasquinelli، ۲۰۲۳)؛ صفحه‌ی منبع واژه‌ی «فتیشیسم» را به کار نبرده و ربط آن با مفهوم مارکس تفسیر خودم است.
این‌ها استدلال‌اند، نه آزمون تجربی. با این حال، سه پوشش مشخص را از دل آن‌ها و شواهد پیرامونشان می‌توان دید.

پوشش نخست: کار پنهان پشت «هوش»

کار شبح‌گونه یا «ghost work» (اصطلاحی از گری و سوری، ۲۰۱۹) یعنی کار انسانی‌ای که مشتری فکر می‌کند خودکار است: برچسب‌زنی، ویراستاری، مرتب‌سازی و مدیریت محتوا. لیلی ایرانی استدلال می‌کند شرکت‌ها تصویر «جادوی فناورانه» را می‌پرورانند و دیدن آدم‌ها آن تصویر را خراب می‌کند (Wikipedia، Ghost work، منبع ثانویه). ویلیامز و میچلی در ۲۰۲۳ سه لایه‌ی نامرئی‌بودن را شناسانده‌اند: کار بی‌مزد کاربران (مثل کپچا و امتیازدهی)، انسان‌هایی که نقش هوش مصنوعی را بازی می‌کنند (در پژوهشی درباره‌ی ۲٬۸۳۰ استارت‌آپ اروپایی «هوش مصنوعی»، در ۴۰ درصد آن‌ها نشانه‌ای از هوش مصنوعی یافت نشد)، و استثمار در جنوب جهانی (پیمانکاران آمریکایی حدود ۱۵ دلار در ساعت در برابر کارگران کنیایی کمتر از ۲ دلار برای کاری مشابه) (Williams & Miceli، SSRC، ۲۰۲۳).
این نوشته‌ها از مارکس نام نمی‌برند، اما ساختار آن‌ها همان است: رابط کاربری چیزی را نشان می‌دهد که انسانی کار می‌کند و رابطه‌ی اجتماعی پشت آن در سایه می‌ماند. ویلیامز و میچلی هم تاکید می‌کنند که نمایان‌کردن کار به‌تنهایی کافی نیست، و این با درک مارکسی هم‌خوان است که افشای رابطه، خودبه‌خود استثمار را پایان نمی‌دهد. نمونه‌ی مادی‌تر آن شین و تمو هستند. بر پایه‌ی گزارش اندیشکده‌ی شیکاگو، شین تا ده هزار قلم کالای جدید در روز اضافه می‌کند و تمو در اکتبر ۲۰۲۳ پردانلودترین اپ رایگان iOS بود؛ تمو و شین در ۲۰۲۲ بیش از ۳۰ درصد بسته‌های زیر ۸۰۰ دلار واردشده به آمریکا را تشکیل می‌دادند.
اتهام کار اجباری (از جمله پنبه‌ی سین‌کیانگ) در سطح ادعا و گزارش تحقیقی مطرح است، و معافیت واردات کم‌ارزش بازرسی را دشوار می‌کند (Chicago Council on Global Affairs، ۲۰۲۳). این ارقام مربوط به ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ و از یک اندیشکده‌اند. قیمت پایین در اینجا درست همان چیزی است که مارکس می‌گفت: برچسبی که مناسبات تولید را پنهان می‌کند.

پوشش دوم: خود به‌مثابه کالا

اینفلوئنسر پیش از آنکه فروشنده‌ی محصول باشد، فروشنده‌ی خودش است. سوفی بیشاپ در «Influencer Creep» (۲۰۲۵) می‌گوید پلتفرم‌ها محتوای پیوسته، مثبت و امن برای برند را پاداش می‌دهند و خالق خطر را به دوش می‌کشد؛ سازندگان به‌نوعی خودنظارتی و خودتربیتی در جهت ارزش‌های قابل‌فروش روی می‌آورند و «اصالت» خودش نوعی کار می‌شود، و پلتفرم مانند «رئیس الگوریتمی» نامفهوم عمل می‌کند (Bishop، LARB). استنباط خودم این است که اینجا بت‌وارگی از مرتبه‌ی دوم است: کالایی به نام «خود» برای فروش رفتن باید شکل کالایی‌اش را پنهان کند.
داده‌های درآمدی نیز توزیع بسیار کج را نشان می‌دهد، اما فقط از منابع صنعتی و تلفیقی. بر اساس گزارش CreatorIQ (ژانویه ۲۰۲۶، به‌نقل یک پایگاه تلفیقی) یک درصد برتر سازندگان ۲۱ درصد حجم پرداخت قراردادهای برند را برد، در حالی که این سهم در ۲۰۲۳ حدود ۱۵ درصد بود (Lonely Entrepreneur، منبع ثانویه). در همان تلفیق، در یک نظرسنجی صنعتی از ۱۰۰۰ سازنده‌ی آمریکایی، حدود ۴۸٫۷ درصد زیر ۱۰ هزار دلار درآمد داشتند. این‌ها ارقام خودگزارشی و تجاری‌اند و روش‌هایشان با هم قابل‌مقایسه نیست، پس فقط الگوی کلی را نشان می‌دهند: «دموکراتیک‌شدن» تولید محتوا با تمرکز برنده-بیشترین‌را-می‌برد هم‌زمان است.

پوشش سوم: الگوریتم به‌مثابه غیب‌گو

سومین پوشش درباره‌ی خودِ الگوریتم است. بیشاپ می‌نویسد خالقان از «سنت‌های الگوریتمی» و «شایعه‌ی الگوریتمی» می‌گویند: دانشی جمعی که هم می‌تواند شکلی از معرفت‌شناسی همبسته باشد هم امتیازی به قدرت پلتفرم، و بازاری از دوره و مشاوره برای راضی‌کردن الگوریتم شکل گرفته است (Bishop، LARB). به بیان دیگر، بت خودش کالا می‌شود. این هم‌خوان است با یافته‌ی کوتر که خالقان بر پایه‌ی قواعد پنداشته‌شده «بازی» می‌کنند و رفتارشان را الگوریتم شکل می‌دهد بی‌آنکه کاملاً کنترلش کند.
اما آیا باید این را «خرافه» نامید؟ توماس و همکاران می‌گویند فتیش‌کردن در نفس خود بد نیست، مسئله خدایی‌کردن و دیوی‌کردن است؛ و سیور می‌گوید «الگوریتم» واحد وجود ندارد. من نتیجه می‌گیرم که نگاه درست، نه تمسخر راه‌های مردم برای کنار آمدن با سازوکار ناپیدا، بلکه ایستادن بر همین دو نکته است: فرایندی انسانی و مادی در کار است و باید پرسش‌پذیر باشد. مکانیسم‌های بازاریابی هم به این پوشش‌ها گره می‌خورند. کمیسیون اروپا در ۱۷ فوریه ۲۰۲۶ رسیدگی رسمی علیه شین را آغاز کرد: طراحی اعتیادآور («پاداش برای تعامل»)، شفافیت سامانه‌ی توصیه‌گر و محصولات غیرقانونی؛ شکایت سازمان BEUC هم از «الگوهای تاریک» مانند تخفیف‌های جعلی و پیام‌های «موجودی کم» در ۲۰۲۵ یاد می‌کند.
در مورد تمو نیز در ژوئیه‌ی ۲۰۲۵ یافته‌ی مقدماتی نقض قانون خدمات دیجیتال به‌خاطر فروش محصولات غیرقانونی اعلام شد. این‌ها اتهام و یافته‌ی مقدماتی‌اند، نه حکم نهایی (Lewis Silkin، ۲۰۲۶). نگاشت آن به مفهوم مارکس تفسیر من است: تخفیف و کمیابی ساختگی نمونه‌هایی از ارزش‌اند که به‌صورت ویژگی طبیعی کالا نمایش داده می‌شوند.
شواهد پیامدهای اجتماعی: آسیب‌ها محتمل‌اند، ادعاهای بزرگ ثابت‌نشده
اگر بخواهیم از نظریه به جامعه برسیم، باید با شواهدی روبه‌رو شویم که هم‌زمان محتاطانه و ناهمگن است.

مصرف و بدهی

نظرسنجی‌ای از شرکت Finder در استرالیا (نوامبر ۲۰۲۴، ۱٬۰۰۹ پاسخ‌دهنده) نشان داد ۴۰ درصد پس از دیدن کالایی در شبکه‌های اجتماعی آن را خریده‌اند و میانگین هزینه‌ی خریداران حدود ۴۲۰ دلار استرالیایی در سال بوده است (Finder، ۲۰۲۵). نظرسنجی تجاری و خودگزارشی است. در بریتانیا نخستین مقررات «اکنون بخر، بعداً پرداز» از ۱۵ ژوئیه‌ی ۲۰۲۶ اجرایی شد و شامل سنجش توان بازپرداخت است؛ در نظرسنجی تجاری یک باشگاه پس‌انداز، ۳۵ درصد از پاسخ‌دهندگان از استفاده‌ی خود پشیمان بودند و ۲۳ درصد پس از یک سال هنوز بدهی کریسمس را می‌پرداختند (Payment Expert، ۲۰۲۶).
در بُعد زیست‌محیطی، انتشار بخش پوشاک در ۲۰۲۳ نسبت به ۲۰۲۲ حدود ۷٫۵ درصد بالا رفت، با اینکه برای هم‌ترازی با هدف ۱٫۵ درجه باید طی پنج سال تقریباً نصف شود (Eco-Business، ۲۰۲۵). هیچ‌کدام از این ارقام اثر علّی الگوریتم بر خرج و بدهی را جدا نمی‌کند؛ فقط می‌گویند خط لوله‌ی «توجه به خرید» معقول است و نهادهای تنظیم‌گر آن را جدی گرفته‌اند.

سلامت روان؛ دعوایی که هنوز تمام نشده

اینجا باید با دقت قاضی‌وار حرکت کرد. جاناتان هایت در «نسل مضطرب» استدلال می‌کند که فناوری دارد بحران سلامت روان نوجوانان می‌سازد و باید احتیاط کرد؛ نقد اودگرز در Nature (مارس ۲۰۲۴) گفته که این ادعا با علم تایید نمی‌شود و پژوهش‌ها «ترکیبی از ارتباط ناچیز، کوچک و مختلط» را نشان می‌دهند، عمدتاً همبستگی (خلاصه‌ی Platformer). هایت پاسخ داد که شواهد علّی هست و هزینه‌ی خطا نامتقارن است. داده‌های ۲۰۱۹ اربن و پرزیبیلسکی بر بیش از ۳۵۰ هزار نوجوان نشان می‌داد استفاده از فناوری حدود ۰٫۴ درصد واریانس بهزیستی را توضیح می‌دهد (Scientific American، ۲۰۱۹)؛ این ارقام پیش‌تر از بازه‌ی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ هستند.
گزارش جهانی شادی ۲۰۲۶ بازبینی سه گزارش بزرگ آمریکایی را آورده است: از ۱٬۰۶۳ ارجاع، فقط حدود ۱۷ درصد (۵۹ مقاله) طرحی داشتند که بتواند استنتاج علّی را موجه کند و حدود ۸۲ درصد استفاده‌ی عمومی را بدون تفکیک پلتفرم بررسی می‌کردند. سه گزارش هم نتیجه‌گیری یکسانی نداشتند. محدودیت‌ها: طبقه‌بندی با کمک هوش مصنوعی و یک کدگذار انجام شده و نویسنده‌ی فصل، پرزیبیلسکی، خود طرف بحث است (World Happiness Report ۲۰۲۶، فصل ۴).
داوری من این است که هر دو اردو می‌توانند هم‌زمان درست باشند: اثر کوچک میانگین و آسیب بزرگ‌تر در زیرگروه‌های آسیب‌پذیر، هرچند منابع ما این را حل نمی‌کنند. دعوا در حال تبدیل‌شدن به دعوا بر سر معیار شواهد و میزان احتیاط است.

فضای عمومی؛ یافته‌ی دشوارِ آزمایش‌های متا

از رایج‌ترین ادعاها این است که رتبه‌بندی فید ما را قطبی می‌کند. مطالعات سال ۲۰۲۰ فیس‌بوک و اینستاگرام (منتشرشده در Science و Nature در ژوئیه‌ی ۲۰۲۳) آزمونی بزرگ بود. وقتی فید به ترتیب زمانی تغییر کرد، کاربران حدود ۷۳ درصد کمتر روی این پلتفرم‌ها وقت گذراندند، زمان تیک‌تاک ۳۶ درصد و یوتیوب ۲۰ درصد بیشتر شد، محتوای منابع نامعتبر بیش از دو سوم بالا رفت و محتوای بی‌ادبانه تقریباً نصف شد، اما قطبی‌شدن عاطفی و موضوعی، دانش خبری و مشارکت تغییر معناداری نکرد. حذف بازنشرها، کاهش مواجهه با محتوای هم‌سو، و کاهش مواجهه با همین محتوا (حدود یک‌سوم) نیز اثر معناداری بر هشت سنجه‌ی نگرشی نداشت (Tech Policy Press).
نتیجه دوپهلوست. ادعای قوی که رتبه‌بندی فید عامل اصلی قطبی‌شدن نگرشی در افق کوتاه است، تضعیف می‌شود. و درمان «فقط فید زمانی بگذارید» پیچیده‌تر از آنچه به نظر می‌رسد از آب درمی‌آید، چون کیفیت اطلاعات را بدتر کرد. اما این مطالعات حدود سه ماه و در انتخابات ۲۰۲۰ آمریکا انجام شد؛ اثر انباشته‌ی بلندمدت، زمینه‌های غیرآمریکایی و پلتفرم‌هایی که زمان جابه‌جاشده را جذب کردند، مشخص نشده است. انتقادها از خود برنامه‌ی همکاری با متا را هم در این دور جست‌وجو بررسی نکردیم و آن را مناقشه‌ای باز می‌دانم. پژوهش‌های دیگر نیز قطعی نیستند.
ممیزی ریبیرو و همکاران (۲۰۱۹، پیش‌چاپ) بر ۳۳۰ هزار ویدیوی یوتیوب مسیر کاربران از کانال‌های ملایم‌تر به افراطی‌تر را نشان داد (arXiv:۱۹۰۸.۰۸۳۱۳)، اما هوسانگر و همکاران در ۲۰۱۱ روی توصیه‌گر موسیقی آیتیونز دیدند کاربران بیشتر خریدند و به هم شبیه‌تر شدند، نه پراکنده‌تر (Knowledge at Wharton). اثر الگوریتم بسته به پلتفرم، نوع محتوا (موسیقی یا سیاست) و سنجه (مواجهه یا نگرش) فرق می‌کند.
درباره‌ی همگن‌شدن سلیقه، تنها شاهد ما روایت ژورنالیستی کایل چایکا در «Filterworld» است که از کافه‌هایی در شهرهای مختلف می‌گوید که بدون زنجیره‌ی مشترک شبیه هم شده‌اند (NPR). این فرضیه‌ای جذاب است، اندازه‌گیری‌شده نیست.

کار و نابرابری

مطالعه‌ی آکسفورد درباره‌ی اوبر در بریتانیا (۱٫۵ میلیون سفر از ۲۵۸ راننده، ژوئن ۲۰۲۵) نشان داد پس از قیمت‌گذاری پویا، درآمد رانندگان کاهش و سهم اوبر افزایش یافت، پیش‌بینی‌پذیری کم شد و نابرابری میان رانندگان رشد کرد؛ خلاصه‌ی ما درصدی نداد (PPC Land، خلاصه). این را باید با کار شبح‌گونه و تمرکز درآمد سازندگان خواند: مدیریت الگوریتمی، رابطه‌ی کار را پنهان‌تر و کنترل‌ناپذیرتر می‌کند.
ایران: فید دو صافی دارد و داده‌ی فراوانی ندارد
در ایران به گفته‌ی دیتاریپورتال (نوامبر ۲۰۲۵) حدود ۷۳٫۸ میلیون کاربر اینترنت (۷۹٫۶ درصد جمعیت) و ۴۸ میلیون هویت شبکه‌ی اجتماعی وجود دارد؛ گزارش یادآوری می‌کند هویت لزوماً معادل فرد یکتا نیست و ارقام اینستاگرام، تلگرام، واتس‌اپ یا تجارت الکترونیک را ندارد (DataReportal). نظرسنجی ایسپا (به‌نقل رادیو فردا، ژانویه‌ی ۲۰۲۴) اینستاگرام را با ۴۶٫۵ درصد، واتس‌اپ با ۳۵٫۳ درصد و تلگرام با ۳۴٫۶ درصد پاسخ‌دهندگان نشان می‌داد؛ حجم نمونه و روش‌شناسی در آن گزارش نیامده است (Radio Farda).
مرکز پژوهش‌های مجلس در نظرسنجی ۱٬۱۰۰ مصاحبه‌ی تلفنی (دسامبر ۲۰۲۴) نوشت ۸۱ درصد ایرانیان از VPN استفاده می‌کنند، هرچند مجموع سهم VPN رایگان و پولی در گزارش ۷۹٫۷ درصد می‌شود (Iran International). وضعیت فیلتر نیز ثابت نیست: ایران‌وایر در ژوئن ۲۰۲۵ نوشت کاربران پس از حدود دو سال بدون ابزار دورزدن به اینستاگرام و واتس‌اپ دسترسی یافتند، هرچند بازبودن اینستاگرام موقت توصیف شد و تاریخچه‌ی دقیق مسدودسازی را ما تایید نکردیم (IranWire).
از این زمینه، مشخص‌ترین نکته‌ی ایرانی «فیلتر دوگانه» است. پژوهش جهاندار امیری و زرقانی (۱۴۰۵) با نظریه‌ی زمینه‌ای بر ۲۰ کاربر و ۶ خبره، الگویی سه‌وجهی از شکل‌گیری انزوای اطلاعاتی در مواجهه با اخبار سیاسی اینستاگرام ساخته است (رفتار کاربر، تقویت الگوریتمی و حباب اجتماعی‌شده) و از «پالایش دوگانه توسط سانسور قانونی و خودکار» و «خودسانسوری راهبردی» می‌گوید؛ نویسندگان تصریح می‌کنند به الگوریتم واقعی اینستاگرام دسترسی نداشته‌اند (مطالعات رسانه). یعنی فید ایرانی را هم الگوریتم پلتفرم می‌سازد، هم اینکه کدام پلتفرم در دسترس است و VPN چقدر پایدار.
در حوزه‌ی ذائقه، اوروجی (حدود ۱۴۰۵) با ۴۵۰ پرسش‌نامه و ۲۵ مصاحبه نتیجه می‌گیرد الگوریتم‌های توصیه‌گر در پلتفرم‌های ویدیوی درخواستی ایرانی مرزهای طبقاتی و ذائقه را با منطقی بوردیویی بازتولید می‌کنند (مجله‌ی پژوهش‌های جامعه‌شناختی). بیچرانلو و عباسی (۲۰۲۶) با مصاحبه با ۱۱ اینفلوئنسر نشان می‌دهند در جنبش ۱۴۰۱ تصمیم‌هایشان از هویت برند، وابستگی به بازار و فشار مخاطب شکل می‌گرفت (IJSP). در حوزه‌ی نظری، ترجمه‌ی «جامعه مصرفی» بودریار با ترجمه‌ی پیروز ایزدی (نشر ثالث، چاپ حدود ۱۳۸۹) و کتاب «مصرف و سبک زندگی» محمد فاضلی (۱۳۹۸) به‌عنوان مرور نظریه‌ها و پژوهش‌های سبک زندگی پل‌های اصلی ورود نظریه‌ی غربی به پژوهش مصرف ایرانی‌اند (Taaghche، جامعه مصرفی؛ Taaghche، مصرف و سبک زندگی).
تنها پژوهش تاییدشده درباره‌ی چشم‌وهم‌چشمی و خرید لوکس، روی ۲۰۵ زن تازه‌ازدواج‌کرده‌ی سنندج، نشان داد چشم‌وهم‌چشمی نقش میانجی ندارد و بنابراین نباید شاهدی بر «محرک بودن» آن دانست (CBS UOK). آنچه نمی‌دانیم بسیار است، و صریح می‌گویم. اندازه‌ی کسب‌وکارهای اینستاگرامی، سهم دیجی‌کالا و دیگر پلتفرم‌ها، قیمت محتوای حمایت‌شده و قوانین اینفلوئنسری، پرستیژ کالای خارجی، و دلار و طلا به‌عنوان «بت» همگی در یادداشت‌های ما بدون داده‌ی تاییدشده‌اند. پژوهشی که واژه‌ی «بت‌وارگی کالا» را در بستر ایرانی به کار برده باشد نیز پیدا نشد، و نقدی قابل‌دسترس از بت‌سازی اینفلوئنسری در رسانه‌های فارسی هم تایید نشد.
بنابراین هر ادعایی درباره‌ی «بت‌سازی اینستاگرامی» در ایران فعلاً بر مشاهده‌ی روزمره استوار است، نه شاهد سنجیده.

پاسخ‌ها؛ از شفافیت به طراحی

تنظیم‌گری از «شفافیت الگوریتم» به نقد «طراحی اعتیادآور» جابه‌جا شده است. قانون خدمات دیجیتال اروپا پلتفرم‌های بالای ۴۵ میلیون کاربر ماهانه را ملزم می‌کند فید غیرشخصی‌سازی‌شده عرضه کنند، تبلیغ هدفمند به کودکان را ممنوع کرده و ارزیابی ریسک سیستمی می‌خواهد (کمیسیون اروپا). در فوریه‌ی ۲۰۲۶ کمیسیون به‌صورت مقدماتی اعلام کرد طراحی تیک‌تاک (اسکرول بی‌پایان، پخش خودکار، اعلان‌ها و توصیه‌گر شخصی‌سازی‌شده) قانون را نقض می‌کند و این تحقیق «اثر گودال خرگوش» را هم شامل می‌شود (SCL؛ EPRS)؛ در ۱۰ ژوئیه‌ی ۲۰۲۶ دسته‌ی سوم یافته‌های مقدماتی علیه فیس‌بوک و اینستاگرام صادر شد: کمیسیون خاموش‌بودن پیش‌فرض پخش خودکار و اسکرول بی‌پایان و وقفه‌های موثر را می‌خواهد، و متا با استناد به حساب‌های نوجوانان اعتراض دارد.
جریمه تا ۶ درصد گردش مالی جهانی ممکن است، اما هیچ حکم نهایی صادر نشده است (The Next Web، ۲۰۲۶). تاریخ دقیق یافته‌ی مقدماتی تیک‌تاک در منابع ما فرق می‌کند (۶ یا ۱۲ فوریه)، پس فقط «فوریه‌ی ۲۰۲۶» را می‌نویسم. این رویکرد هوشمندانه است چون سر بحث علّی‌بودن سلامت روان گیر نمی‌کند و ویژگی‌های طراحی را هدف می‌گیرد، اما همچنان بر شواهد مناقشه‌شده‌ی آسیب تکیه دارد. استرالیا از ۱۰ دسامبر ۲۰۲۵ حساب‌های زیر ۱۶ سال را در ده پلتفرم ممنوع کرد؛ در هفته‌های نخست حدود ۴٫۷ میلیون حساب غیرفعال یا محدود شد، با جریمه‌ی تا ۴۹٫۵ میلیون دلار استرالیایی (WTOP/AP، ۲۰۲۶).
بر پایه‌ی گزارش نهاد ناظر خودِ استرالیا (eSafety)، مالکیت حساب در زیر ۱۶ سال از ۴۹٫۷ به ۳۱٫۳ درصد رسید؛ این رقم را خود تنظیم‌گر گزارش کرده و مستقل تایید نشده است، و نگرانی درباره‌ی دورزدن با VPN و حساب‌های بزرگسالان باقی است (The Star، ۲۰۲۶). مالکیت حساب با استفاده و بهزیستی یکی نیست؛ ارزیابی مستقل باید از مطالعه‌ی طولی در جریان بیاید. گزارش یک دادگاه آمریکایی در مارس ۲۰۲۶ که متا و یوتیوب را به‌خاطر طراحی اعتیادآور مسئول دانسته، فقط از یک خلاصه‌ی ثانویه به ما رسیده و آن را به‌عنوان قطعی نقل نمی‌کنم.
قوانین ایالت‌های آمریکا، قانون هوش مصنوعی اروپا و برنامه‌های سواد الگوریتمی را بررسی نکردیم. در سطح فردی، فید زمانی راه‌حل جادویی نیست، همان‌طور که آزمایش متا نشان داد. درباره‌ی اثربخشی برنامه‌های سواد الگوریتمی یا کنترل‌های کاربری، منابع ما شاهدی ندارند.

بت را نباید شکست، باید ساختنش را دید

بت‌وارگی کالا که رابطه‌ی کار را می‌پوشاند، و بت‌وارگی الگوریتم که همان پوشاندن را در سطح دانش و دیدن تکرار می‌کند. شین و تمو قیمت را طبیعی جلوه می‌دهند و «هوش مصنوعی» کار انسانی را جادو. دومی پیامد خاص خود را دارد: وقتی نتوانیم بپرسیم چه چیزی و چرا به ما نشان داده می‌شود، پرسش از خودِ کالا هم سخت‌تر می‌شود. این نتیجه استنباط خودم از جمع منابع است، نه یافته‌ی یک پژوهش. اینکه مردم از پیش الگوریتم را با شایعه، آزمون و خطا و گفت‌وگو قابل‌فهم می‌کنند، در پژوهش‌های کوتر و بوشر دیده می‌شود.
آنچه کم است، انتقال این فهم از بازارِ دوره‌ها و مشاوره‌ها به حوزه‌ی عمومی است. نخست، بخش بزرگی از ادبیات نظری درباره‌ی «بت‌وارگی الگوریتمی» استدلال است نه آزمون تجربی. دوم، چند اثر مهم (زوبوف، سرنیچک، پاسکوآله، اونیل، نوبل، هان، کولدری و مخیاس، آدورنو، دوبور، بودریار) را فقط از خلاصه‌های ثانویه می‌شناسیم و ادعای تفصیلی را به آن‌ها نسبت نداده‌ام. سوم، بسیاری از ارقام مصرف، بدهی و درآمد سازندگان از نظرسنجی‌های تجاری یا خودگزارشی است. اعداد کاهش حساب در استرالیا را تنظیم‌گر منتشر کرده است. چهارم، اقدامات کمیسیون اروپا علیه تیک‌تاک، متا، شین و تمو مقدماتی یا در مرحله‌ی رسیدگی است.
پنجم، پژوهش‌های رسانه‌ای مبتنی بر آزمایش متا کوتاه‌مدت و آمریکایی بود و نقدهای آن برنامه بررسی نشد. ششم، درباره‌ی ایران داده‌ی بازار، قانونی و تجربی اندک است و بیشتر یافته‌های دانشگاهی ما به نمونه‌های کوچک متکی است. هفتم، قانون هوش مصنوعی اروپا، قوانین ایالتی آمریکا، سواد الگوریتمی و نظرسنجی‌های اعتماد عمومی را بررسی نکردیم. در پایان، نام مترجمان فارسی آثار مارکس، لوکاچ، دوبور و دیگران تایید نشده و در متن نیامده است.

منابع

Marx، Capital، Vol. ۱، ch. ۱: https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch01.htm
Lukács، Reification and the Consciousness of the Proletariat: https://www.marxists.org/archive/lukacs/works/history/hcc05.htm
Wikipedia، Commodity fetishism (ثانویه): https://en.wikipedia.org/wiki/Commodity_fetishism
Wikipedia، Capitalism as Religion (ثانویه): https://en.wikipedia.org/wiki/Capitalism_as_Religion
Wikipedia، Ghost work (ثانویه): https://en.wikipedia.org/wiki/Ghost_work
Pietz، The Problem of the Fetish I (۱۹۸۵): https://english.hku.hk/staff/kjohnson/PDF/PietzWilliamRESfetishPART1spring1985a.pdf
Graeber، Fetishism as Social Creativity (۲۰۰۵): https://theanarchistlibrary.org/library/david-graeber-fetishism-as-social-creativity
Cluley & Dunne (۲۰۱۲): https://research.birmingham.ac.uk/en/publications/from-commodity-fetishism-to-commodity-narcissism
Belk، Wallendorf & Sherry (۱۹۸۹): https://ideas.repec.org/a/oup/jconrs/v16y1989i1p1-38.html
Muniz & O'Guinn (۲۰۰۱): https://ideas.repec.org/a/oup/jconrs/v27y2001i4p412-32.html
Muniz & Schau (۲۰۰۵، خلاصه‌ی EurekAlert): https://www.eurekalert.org/pub_releases/2005-03/uocp-tco032905.php
Holt، How Brands Become Icons: https://oreilly.com/library/view/how-brands-become/9781422163320
کیخایی، ایدئولوژی، بتوارگی و مسئله‌ی آزادی لیبرالی در پیرامون: https://pecritique.com/wp-content/uploads/2024/01/a-keikhaei-ideology-fetishism-and-human-rights.pdf
Gillespie، The Relevance of Algorithms: https://culturedigitally.org/2012/11/the-relevance-of-algorithms/
Macdonald، Algorithmic Studies survey (۲۰۱۵): https://algorithmicstudies.uchri.org/literature-survey/
Bucher (۲۰۱۷): https://informahealthcare.com/doi/full/10.1080/1369118X.2016.1154086
Seaver (۲۰۱۷): https://doaj.org/article/ec1f2c44e7554a65b280242af44d9fe7
Thomas، Nafus & Sherman (۲۰۱۸): https://vufind-test.katalog.k.utb.cz/SummonRecord/FETCH-LOGICAL-c465t-d66c01bbf9e1135b63646a5acd7e108ebb1669f465ede6222c729275fcf9e183
Berry (۲۰۲۴، وبلاگ): https://stunlaw.blogspot.com/2024/11/the-inversion-and-algorithmic-condition.html
Pasquinelli، The Eye of the Master: https://matteopasquinelli.com/the-eye-of-the-master/
Williams & Miceli، SSRC (۲۰۲۳): https://just-tech.ssrc.org/articles/data-work-and-its-layers-of-invisibility/
Chicago Council on Global Affairs (۲۰۲۳): https://globalaffairs.org/bluemarble/how-shein-and-temu-get-around-us-labor-laws-ban-products-made-forced-labor
Lewis Silkin (۲۰۲۶): https://www.lewissilkin.com/en/insights/2026/02/27/digital-services-act-shein-becomes-the-latest-vlop-to-face-formal-proceedings-102mkps
Cotter (۲۰۱۹): https://pure.psu.edu/en/publications/playing-the-visibility-game-how-digital-influencers-and-algorithm/
Bishop، Influencer Creep (LARB): https://lareviewofbooks.org/article/influencer-creep-sophie-bishop-social-media-art-algorithm
Lonely Entrepreneur (تلفیق آمار سازندگان): https://lonelyentrepreneur.com/creator-economy-statistics-2026/
Finder (۲۰۲۵): https://www.finder.com.au/news/social-media-impulse-purchases-2025
Payment Expert (۲۰۲۶): https://paymentexpert.com/2026/07/15/bnpl-new-uk-rules-protect-consumers/
Eco-Business (۲۰۲۵): https://www.eco-business.com/news/in-data-demand-drives-up-fast-fashion-emissions-despite-pledges
Platformer، بحث هایت و اودگرز: https://platformer.news/anxious-generation-jonathan-haidt-debate-critique/
Scientific American (۲۰۱۹): https://www.scientificamerican.com/article/social-media-has-not-destroyed-a-generation/
World Happiness Report ۲۰۲۶، ch. ۴: https://worldhappiness.report/ed/2026/translating-scientific-evidence-into-effective-policies-for-health-and-technology-requires-care/
Tech Policy Press، مرور مطالعات متا ۲۰۲۰: https://www.techpolicy.press/a-primer-on-the-meta-2020-us-election-research-studies
Ribeiro et al. (۲۰۱۹): https://arxiv.org/abs/1908.08313v2
Knowledge at Wharton، هوسانگر و همکاران: https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/different-worlds-do-recommender-systems-fragment-consumers-interests/
NPR، گفت‌وگو با چایکا: https://www.npr.org/transcripts/1224955473
PPC Land، مطالعه‌ی اوبر: https://ppc.land/new-study-exposes-algorithmic-pricings-impact-on-driver-earnings/
DataReportal، Digital ۲۰۲۶: Iran: https://datareportal.com/reports/digital-2026-iran
رادیو فردا، آمار شبکه‌های اجتماعی: https://www.radiofarda.com/a/statistics-social-networks-iran/32787013.html
Iran International، نظرسنجی مرکز پژوهش‌های مجلس: https://iranintl.com/en/202502243980
IranWire: https://iranwire.com/en/news/142642-iran-lifts-blocks-on-instagram-and-whatsapp-after-two-year-ban/
مطالعات رسانه، جهاندار امیری و زرقانی: https://mediastudy.ihcs.ac.ir/article_12606.html
پژوهش‌های جامعه‌شناختی، اوروجی: https://jsr.ut.ac.ir/article_106693.html
IJSP، بیچرانلو و عباسی: https://ijsp.ut.ac.ir/article_105999.html?lang=en
Taaghche، جامعه مصرفی: https://taaghche.com/book/3492/جامعه-مصرفی
Taaghche، مصرف و سبک زندگی: https://taaghche.com/book/205233/مصرف-و-سبک-زندگی
CBS UOK، چشم‌وهم‌چشمی و خرید لوکس: https://cbs.uok.ac.ir/article_61205.html
کمیسیون اروپا، DSA: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-services-act-package
SCL، تیک‌تاک و DSA: https://www.scl.org/european-commission-says-tiktoks-addictive-design-breaches-dsa/
EPRS، طراحی اعتیادآور (۲۰۲۶): https://epthinktank.eu/2026/05/06/addictive-design-on-online-platforms/
The Next Web، متا و DSA (۲۰۲۶): https://thenextweb.com/news/eu-meta-addictive-design-dsa-findings-instagram-facebook
WTOP/AP، ممنوعیت استرالیا: https://wtop.com/australia/2026/01/social-media-platforms-removed-4-7-million-accounts-after-australia-banned-them-for-children/
The Star، گزارش eSafety: https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2026/06/13/australia-reports-early-success-as-under-16-social-media-accounts-fall-37

این نوشته را به اشتراک بگذارید:
سجاد بیات
نویسنده

سجاد بیات

نویسنده، علاقه‌مند به تاریخ و کتاب. اینجا از تجربه‌ها، ایده‌ها و چیزهایی می‌نویسم که فکر می‌کنم ارزش به اشتراک گذاشتن دارند.

گفت‌وگو ۰

نظرتان را بنویسید؛ خواندن حرف‌های شما برایم ارزشمند است.

هنوز نظری ثبت نشده است

اولین نفری باشید که دربارهٔ این نوشته حرف می‌زند.

نظر خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نمی‌شود.
نظرها پس از تأیید نمایش داده می‌شوند.