یادداشت‌ها

نقد «اودیسه»ی نولان؛ پروپاگاندایی جذاب برای مرد غربی

این نقد، داستان فیلم اودیسه را کامل لو می‌دهد. اگر فیلم را تماشا نکرده‌اید یا هنوز تماشای آن تمام نشده، ادامه ندهید.

نقد «اودیسه»ی نولان؛ پروپاگاندایی جذاب برای مرد غربی


اودیسه‌ی نولان فیلمی است درباره‌ی این‌که با غریبه چطور رفتار کنیم. این را مردی می‌گوید که در تروا خدعه کرد و بعد هیچ جنبنده‌ای را زنده نگذاشت. فیلم این تناقض را به رخ می‌کشد و قضاوت را به مخاطب می‌سپارد. و پرسش بزرگ همین‌جاست؛ آیا صرف اعتراف به قساوت کافی‌ست؟ و اینکه آیا مهم است چه کسی اعتراف می‌کند؟

نولان در گفت‌وگو با ژونگ شو در پکن (۳۰ ژوئیه‌ی ۲۰۲۶) گفت در ساخت فیلم اودیسه بیش از هر چیز به ایده‌ای یونانی چسبیده بود: xenia. در فیلم اسمش را گذاشته‌اند «قانون زئوس» تا ساده‌تر شود. 

با دیگری آن‌طور رفتار کن که دوست داری با تو رفتار شود. چون غریبه‌ای که از در می‌آید شاید خدایی در لباس مبدل باشد. جمله‌ای که هر کسی از هر جا می‌تواند زیرش امضا بگذارد. همین هم مشکل من است.

فیلم همه چیزش را روی همین بنا کرده. اسب تروا در این خوانش هدیه‌ی صلحی است که به خیانت به میهمان‌نوازی بدل شد. آنچه درباره‌ی اسب رخ می‌دهد، حتی به‌ظاهر جزئیاتی مثل قتل بی‌رحمانه‌ی سرباز، مخاطب را در دوراهی ایدئولوژیک قرار می‌دهد؛ سرسپردن به فرامین خدا یا تلاش برای پیروزی در جنگ؟ سیکلوپ و لایستریگون‌ها و کیرکه و باقی مانع‌های راه، خرابه‌های همین نقض‌اند. و «مردم دریا». همان غارتگران ناشناسی که تاریخ، فروپاشی عصر برنز را به آن‌ها نسبت می‌دهد. در بخش پایانی معلوم می‌شود خودِ یونانی‌ها بوده‌اند.

این را تحسین می‌کنم. فیلمی پرخرج و پرسروصدا حرفش را روی ایده‌ای اخلاقی گذاشته که اکشن نیست. بااین‌حال همین‌جا گیر کرده‌ام. چون اخلاق فیلم هرچه بالاتر می‌رود از سیاست دورتر می‌شود. فراخوان نولان به xenia در برابر ترس از مهاجر جای خودش را دارد. اما از ریشه‌های بحران مهاجرت، از تحریم‌ها و محاصره‌ها، حرفی ندارد. حتی بخشی از فیلم در صحرای غربیِ اشغالی ساخته شده. نولان، حتماً آدمی بی‌توجه به جزئیات نیست. او عمداً این جزئیات را به حاشیه می‌برد. 

سیاست فیلم رادیکال نیست. ضداستعماری هم نیست. «مردم دریا» برای مهاجر همان کاری را می‌کنند که روایت‌های قدیمی می‌کردند. غریبه‌ی واقعی هیچ‌وقت صدایی ندارد و فقط در شایعه حضور دارد. وقتی معلوم می‌شود غارتگران خودی بوده‌اند، نقد به سمت وجدان غربی برمی‌گردد. و غریبه یک‌بار دیگر از روایت بیرون می‌ماند. در واقع فیلم - و روایت غالب مرد سفیدپوست غربی از تاریخ - پیش‌فرض را روی انسانیت‌زدایی از دیگری می‌گذارد. اگر مشخص شد که دیگری فارغ از دلیل، وحشی بوده، روایت پیروز می‌شود. اگر ثابت نشود، این راوی داستان است که قربانی نشان داده می‌شود.

روایتی که از آن صحبت می‌کنم را می‌شود روایت «کلیسا» هم دید. اساساً همان‌طور که Catholic Exchange می‌نویسد، فیلم مسیحی‌ترین اثر نولان است. این را خود کارگردان رد می‌کند؛ اما رد و تایید او اهمیتی ندارد. 

گناه هم در فیلم مال فاتح است. اودیسئوس اعتراف می‌کند. تاج را به تلماک می‌سپارد و خودخواسته به غرب تبعید می‌شود. امیلی ویلسون، مترجم اودیسه، در مصاحبه با NPR (۲۹ ژوئیه) می‌گوید این اودیسئوس لازم نیست باهوش باشد و فقط مدام نگران نقشش در اسب تروا است. اسلش‌فیلم اسب را «بمب اتم نولان» می‌خواند و می‌گوید قربانی‌هایش زن و کودک بودند. فیلم از من نمی‌خواهد با عامل قتل‌عام زنان و کودکان همدردی کنم. نولان در اوپنهایمر هم این را از من نخواسته بود. در هر دو اما، تلاش می‌کند روایت او را هم به من نشان دهد. اینکه او هم مشکلاتی داشته، انتخاب‌هایی داشته، برای رسیدن به پیروزی‌ای که «تمدن» به آن نیاز داشته باید این کار را می‌کرده و ازاین‌دست صحبت‌ها. حالا مخاطب باید تصمیم بگیرد: آیا برای نجات یک شهر، می‌توانیم شهر دیگری را به آتش بکشیم و ساکنانش را قتل‌عام کنیم؟ غرب در طول تاریخش بارهاوبارها و بارها این کار را کرده. از کرده‌اش دفاع هم کرده. حالا ما باید بگوییم آیا این کار درست است؟ آیا مهم است که جانی بعد از قتل‌عام زنان و کودکان عذاب وجدان داشته باشد؟ تأثیری دارد؟

و جنگ. کیرکه به اودیسئوس می‌گوید مردانش همان‌اند که همیشه بوده‌اند. یعنی غارتگر و متجاوز و قاتل. جواب اودیسئوس، با لحن بی‌گناه و خسته می‌گوید آن‌ها فقط می‌خواهند به خانه برگردند. این جمله برای من پررنگ‌ترین لحظه‌ی فیلم است. چون هالیوود سال‌هاست آن را تکرار می‌کند. سرباز در فیلم‌های جنگی آمریکایی، کسی نیست که جنگ را آغاز کرده. او کسی نیست که در قتل‌عام «دیگری» تیر اول را انداخته. جنگ مثل آب‌وهوا از بالا می‌رسد و او فقط در آن گیر افتاده. مأموریتی دارد و کسی که در خانه منتظر است. کیرکه در این صحنه تلاش می‌کند این قاب را بشکند. اما فیلم، هنرمندانه، پیش از رسیدن لحظه‌ی شکست این روایت، راوی را ذهن مخاطب به لجن کشیده. راوی همان است که دقایق پیش از ایستادن مقابل داستان ازلی هالیوود، در سکانسی بی‌نهایت تکان‌دهنده که مو به تن آدم سیخ می‌کند و آب در گلویش می‌خشکاند، گروهی سرباز خسته را به خوک تبدیل می‌کند. او همان است که خواهرش را به کلاغی در قفس تبدیل کرده. پس چطور می‌شود از او چیزی پذیرفت؟

این قاب بی‌پیشینه نیست و بی‌حساب هم نیست. پروژه‌ی Costs of War دانشگاه براون جنگ‌هایی را که آمریکا پس از یازده سپتامبر در افغانستان و عراق و پاکستان و سوریه و یمن و چند کشور دیگر پیش برده شمرده. مرگ‌های مستقیم را نزدیک به یک میلیون و آواره‌ها را دست‌کم چند ده میلیون نفر برآورد می‌کند. پشت دوربین هم قصه‌ی دیگری هست. پنتاگون سال‌هاست در ازای بازبینی فیلم‌نامه به استودیوها نیرو و تجهیزات می‌دهد. پژوهش‌های تام سکر و متیو آلفورد این را مستند کرده‌اند. این تحقیق نشان می‌دهد در عمل ساخت فیلم جنگی بدون حضور و تایید پنتاگون ممکن نیست. درباره‌ی این فیلم چنین چیزی نیافتم و ادعایش را نمی‌کنم. حرفم فقط این است که روایت «ما فقط می‌خواهیم برویم خانه» در سینمایی پرورده شده که برای ارتش جنگ را قابل‌تحمل می‌کند. خودِ نولان هم پیش‌تر با همین پرسش روبه‌رو شد. اوپنهایمر را به‌خاطر غیبت قربانیان ژاپنی نقد کردند و او زاویه‌ی دید اوپنهایمر را دلیل آورد. در اودیسه هم زن‌ها و کودکان تروا از بالای اسب دیده می‌شوند. از میان خودشان نه. آن‌ها را کسانی می‌بینیم که وحشیانه می‌خواهند اسب چوب را آتش بزنند و هم‌زمان روایت نرم و پر آب چشمِ رنج سربازان یونانی داخل اسب می‌گوید. از اینکه روزها چیزی نخوردند و در گه خودشان دست‌وپا زدند. ترحم‌برانگیز!

البته باید منصف هم بود؛ نولان بیش از بیشتر هالیوود از سفیدشویی فاصله می‌گیرد. او داستان اسب را جنایت می‌داند. سینون از دنیای مردگان اودیسئوس را متهم می‌کند. در یکی از بهترین مکالمه‌های فیلم او را به دادگاه وجدانش می‌کشد. ژنرال بزرگ در پاسخ به اینکه چطور توانسته او را با دروغ به کشتن به دهد می‌گوید کنار سرباز کشته شده بوده؛ اما نه سینون نه کارگردان بهانه‌ی او را نمی‌پذیرند. من هم نمی‌پذیرم. و «مردم دریا» خودِ یونانی‌ها از آب درمی‌آیند. فیلم قهرمانش را پیروز نشان نمی‌دهد. او را بازمانده‌ی کار خودش نشان می‌دهد. وقتی معلوم می‌شود یکی از گاوهای خدای خورشید را خورده‌اند، این را به اودیسئوس می‌گویند. اینکه مرگ سربازانش نتیجه‌ی اعمال خودشان است. به همین دلیل خوانش ضدجنگی از آن دور نیست. اما سؤال همان است که پیش‌تر پرسیدم. این جنایت را چه کسی روایت می‌کند؟ جنگ‌سازها به وجدان خودشان رجوع می‌کنند و قربانی‌ها هنوز بی‌صدا مانده‌اند. توبه‌ی فاتح از اعتراف می‌گذرد. جبران هیچ‌ها به قربانی نمی‌رسد. حتی آن‌هایی که «دفن نشده‌اند» هم به «غرب» حواله می‌شوند تا بلکه ادای احترامی ببینند.

و اما زن‌ها. آتنا چهره‌ی کاهنه‌ای را دارد که اودیسئوس در تروا دید سرش را بریدند. زنی کشته شد تا گناه مرد چهره‌ای پیدا کند. کیرکه شاید تیزترین زن فیلم باشد. به اودیسئوس می‌گوید مردانش را بشناسد. او مردان را به جرم جنگ مجازات می‌کند. قبول. اما درست همین‌جاست که تیزی‌اش خرج حکم اخلاقی مرد می‌شود. سیرن‌ها حقیقتی را در گوش اودیسئوس می‌گویند که از آن می‌گریزد: گناهش مانع بازگشت است. کالیپسو آینه‌ی فلج و خودفریبی او شده. هلن زیبایی رام‌شده و پشیمان و زخم‌خورده است. پنلوپه اسیر آبروی شوهر است. مثل کیتی اوپنهایمر. خواستگاران بر سر او رقابت می‌کنند. آنتینوئوس برای تصاحب او می‌جنگد و پنلوپه را ابزاری برای تحقیر پسرش قرار می‌دهد.

نمی‌شود گفت فیلم ضدزن است اما رسم تصویر غیرمستقل و ابزاری زن در هالیوود را کامل به جا می‌آورد. در فیلم نمی‌شود وفاداری را مردانه و خیانت را زنانه خواند؛ اما مردان وفادار و زنان خائن بسیار پررنگ‌تر و بزرگ‌تر دیده می‌شوند.

زن در فیلم، اساساً مرکزیت و مرجعیت ندارد. البته این نقد، به فیلم نیست؛ به داستان اصلی وارد است. فیلم اما می‌توانست ساختار را بشکند. همان‌طور که در بخش‌های زیادی، داستان را تغییر داد و چارچوب‌ها را به زیبایی شکست. زن در اودیسه‌ی نولان نقش تربیت‌کننده‌ی مرد را دارد؛ با او در یک سطح نیست. مادران، همسران و معشوقه‌های فیلم، جایگاه برابری با فرزندان، همسران و پارتنرهایشان ندارند. 

نمی‌خواهم نیت نولان را بخوانم. خودش گفته فلسفه‌ای خاص را دنبال نمی‌کرده. پس نقد باید از روی آنچه روی پرده است حرف بزند.

و روی پرده این‌ها مانده‌اند:

مردی که میهمان‌نوازی را شکسته، به خودش و به ما درس می‌دهد. زن‌ها در این درس معلم‌اند و ابزار. جنگ‌هایی که غرب در جهان راه انداخته بی‌نام‌ونشان می‌مانند و آن‌هایی که جنایت‌کارهای این جنگ‌ها هستند، حالا خسته و گرسنه فقط می‌خواهند به خانه برگردند. و غریبه، همان‌که قانون زئوس به نامش نوشته شده، باز بیرون از قاب می‌ماند. نولان پشیمانی را از بیشتر هالیوود جدی‌تر می‌گیرد. این کم نیست. اما پشیمانیِ میزبان جای صدای میهمان را نمی‌گیرد. هنوز منتظر فیلمی هستم که از پشت در شروع شود.

این نوشته را به اشتراک بگذارید:
سجاد بیات
نویسنده

سجاد بیات

نویسنده، علاقه‌مند به تاریخ و کتاب. اینجا از تجربه‌ها، ایده‌ها و چیزهایی می‌نویسم که فکر می‌کنم ارزش به اشتراک گذاشتن دارند.

گفت‌وگو ۰

نظرتان را بنویسید؛ خواندن حرف‌های شما برایم ارزشمند است.

هنوز نظری ثبت نشده است

اولین نفری باشید که دربارهٔ این نوشته حرف می‌زند.

نظر خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نمی‌شود.
نظرها پس از تأیید نمایش داده می‌شوند.