تاریخ

نگاهی به زمینه‌ی ظهور زامبی؛ برده‌ای که از گور برخاست و کابوس سفیدپوستان شد

زامبی‌ها قرار نبود دنیا را نابود کنند. قرار بود برده باشند.

نگاهی به زمینه‌ی ظهور زامبی؛ برده‌ای که از گور برخاست و کابوس سفیدپوستان شد

تصویری که امروز از زامبی در ذهن داریم، موجودی مرده است که دوباره به زندگی برگشته، گوشت انسان می‌خورد و با گازگرفتن دیگران، آن‌ها را هم به موجوداتی شبیه خودش تبدیل می‌کند. در فیلم‌ها و بازی‌های ویدئویی، معمولاً با نخستین زامبی‌ها سرآغاز یک آخرالزمان را می‌بینیم؛ جایی که تمدن فرومی‌پاشد، دولت‌ها از کنترل اوضاع عاجز می‌شوند و انسان‌ها برای زنده‌ماندن به جان یکدیگر می‌افتند.
اما این تصویر نسبتاً تازه است. زامبی پیش از آنکه هیولای آخرالزمانی سینما باشد، انسانی بود که اختیارش را ازدست‌داده بود. موجودی که می‌توانست راه برود، کار کند و از دستورات اربابش پیروی کند، اما دیگر صاحب اراده‌ی خودش نبود. در روایت‌های هائیتی، زامبی حتی گاهی انسانی بود که مرگ هم نتوانسته بود او را از بردگی آزاد کند.
این تفاوت ظاهراً ساده، ما را به تاریخ عجیبی می‌رساند که در آن انقلاب بردگان، استعمار، نژادپرستی و سینمای هالیوود به هم گره‌خورده‌اند. تاریخ زامبی فقط تاریخ پیدایش یکی از مشهورترین هیولاهای فرهنگ عامه نیست. تاریخ بازگشت کابوسی است که استعمارگران فرانسوی و آمریکایی برای بخش زیادی از انسان‌های تحت اسعمار خود ساختند.
برای فهم این تاریخ باید به اواخر قرن هجدهم برگردیم. به جزیره‌ای در دریای کارائیب که آن زمان مستعمره‌ی فرانسه بود و سنت‌دومنگ نام داشت.
در آن سال‌ها، سنت‌دومنگ یکی از ثروتمندترین مستعمرات جهان بود. مزارع عظیم شکر و قهوه‌ی آن بخش مهمی از ثروت فرانسه را تأمین می‌کردند. این ثروت روی نیروی کار صدها هزار برده‌ی آفریقایی بنا شده بود؛ انسان‌هایی که به‌زور از سرزمین‌هایشان جدا شده بودند و در شرایطی کار می‌کردند که مرگ زودرس برایشان اتفاقی عادی بود.
در سال ۱۷۹۱، بردگان این مستعمره علیه نظام برده‌داری شورش کردند. انقلابی که در سال ۱۸۰۴ به استقلال هائیتی انجامید. این اتفاق از جنبه‌های زیادی بی‌سابقه بود. بردگان نه‌فقط علیه اربابان قیام کرده بودند، بلکه ارتش‌های قدرت‌های اروپایی را شکست داده و کشوری مستقل تأسیس کرده بودند. هائیتی به نخستین جمهوری مستقل سیاه‌پوستان و نخستین کشور مستقل حاصل از یک انقلاب موفق بردگان تبدیل شد.
برای صاحبان مزارع در آمریکا، این اتفاق فقط خبر استقلال یک مستعمره‌ی دوردست نبود. هائیتی ثابت کرد بردگان می‌توانند متحد شوند، شورش کنند و نظمی را که ظاهراً تغییرناپذیر به نظر می‌رسید، سرنگون کنند. این احتمال برای جامعه‌ای که بخش بزرگی از اقتصادش بر برده‌داری استوار بود، ترسناک بود.
آنا بروکس کریگ، پژوهشگر دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس، در رساله‌ی دکتری خود با عنوان American Zombielore: Voodoo, Cinema, and the Undeath of Race که در سال ۲۰۱۵ منتشر شد، تاریخ زامبی در آمریکا را از همین نقطه دنبال می‌کند. استدلال اصلی او این است که زامبی آمریکایی را نمی‌توان جدا از تاریخ انقلاب هائیتی، برده‌داری و ترس سفیدپوستان از آزادی سیاه‌پوستان فهمید.
کریگ معتقد است روایت‌های اولیه‌ی زامبی در آمریکا در بستر همین انقلاب شکل گرفتند و به‌واسطه‌ی مهاجرت فرانسوی‌های گریخته از انقلاب، به مزارع جنوب آمریکا راه پیدا کردند. در این روایت‌ها، جادوی سیاه و نیروهای فراطبیعی آفریقایی می‌توانستند علیه سفیدپوستان به کار گرفته شوند. کابوس برده‌داران این بود که رابطه‌ی قدرتی که قرن‌ها برقرار کرده بودند، روزی وارونه شود و خودشان به برده تبدیل شوند.
در سنت‌های هائیتی البته، زامبی دقیقاً همان موجودی نبود که بعدها در سینمای آمریکا دیدیم. در فرهنگ وودو، زامبی می‌توانست انسانی باشد که روح یا بخشی از نیروی حیاتی‌اش از او گرفته شده و تحت سلطه‌ی جادوگری به نام بوکور قرار گرفته است. او دیگر اختیار مستقلی نداشت و به خدمتکاری مطیع تبدیل می‌شد. در این معنا، زامبی بیش از آنکه نماد مرگ باشد، نماد سلب آزادی و انسانیت بود.
این تصویر در جامعه‌ای که تازه تجربه‌ی انقلاب بردگان را پشت سر گذاشته بود، معنای خاصی پیدا می‌کرد. انسانی که حتی پس از مرگ هم نمی‌توانست از برده بودن فرار کند. کابوسی که در آن برده‌داری نه‌فقط یک نظام اقتصادی و اجتماعی، بلکه سرنوشتی ابدی بود.
اما مسیر زامبی از هائیتی به فرهنگ آمریکایی فقط از طریق روایت‌های شفاهی نگذشت. ادبیات گوتیک، سفرنامه‌ها و نوشته‌های پراکنده هم در شکل‌گیری تصویر جدید آن نقش داشتند. در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، نویسندگان غربی به‌تدریج هائیتی را به سرزمینی اسرارآمیز و خطرناک تبدیل کردند. جایی که در آن مناسک وودو، جادو، قربانی‌کردن انسان‌ها و موجودات مرده‌ای که دوباره به حرکت درآمده‌اند، بخشی از زندگی روزمره به نظر می‌رسید.
در ۱۹۱۵، ارتش آمریکا هائیتی را اشغال کرد. این اشغال نظامی تا سال ۱۹۳۴ ادامه داشت. همین دوره بود که زامبی به یکی از موضوعات جذاب سفرنامه‌نویسان و نویسندگان آمریکایی تبدیل شد. سربازان آمریکایی با روایت‌های محلی درباره‌ی زامبی‌ها آشنا شدند و بعدتر این روایت‌ها را به کشور خود بردند. اما چیزی که توجه آمریکایی‌ها را جلب کرده بود، صرفاً باور مردم هائیتی به مردگان متحرک نبود. روایت زامبی برای آن‌ها تصویری از برده‌ای بود که پس از مرگ دوباره به زندگی برگشته و همچنان به کار اجباری مشغول است.
ویلیام سیبروک، نویسنده و سفرنامه‌نویس آمریکایی، در سال ۱۹۲۹ کتابی با عنوان The Magic Island منتشر کرد. او در این کتاب درباره‌ی سفرش به هائیتی و مواجهه با مناسک وودو نوشت و روایت‌هایی درباره‌ی انسان‌هایی نقل کرد که مرده بودند، اما دوباره به حرکت درآمده و به بردگی گرفته شده بودند. اعتبار  بسیاری از روایت‌های سیبروک محل تردید است. بسیاری از تاریخ‌نگاران این روایت‌ها را ساخته‌ی ذهن او دانسته‌اند. بااین‌حال، کتاب او تأثیر زیادی بر تخیل عمومی آمریکایی‌ها گذاشت و زامبی را به موضوعی فراتر از داستان‌های محلی تبدیل کرد.
چیزی که در فرهنگ هائیتی با تجربه‌ی بردگی و ازدست‌دادن اختیار ارتباط داشت، در نگاه آمریکایی‌ها به موجودی عجیب و ترسناک از سرزمینی دوردست تبدیل شد. نویسندگان غربی دنبال کشف هیولایی اصیل بودند؛ موجودی واقعی که بتواند تصور آن‌ها از هائیتی به‌عنوان سرزمینی عقب‌مانده، اسرارآمیز و گرفتار خرافات را تأیید کند.
کریگ در این بخش از پژوهش خود به مفهوم «هیولای اصیل» می‌پردازد. در آن دوره، فولکلور به‌عنوان رشته‌های دانشگاهی در حال تثبیت جایگاه خود بودند و پژوهشگران برای ثبت و شناسایی فرهنگ‌های دوردست سراغ جوامعی مثل هائیتی می‌رفتند. اما این تلاش برای کشف اصالت همیشه بی‌طرف نبود. نگاه استعمارگرانه از پیش تعیین کرده بود چه چیزی را باید در فرهنگ دیگری پیدا کند. وودو به‌جای آنکه به‌عنوان یک سنت مذهبی مستقل بررسی شود، اغلب مجموعه‌ای از مناسک خطرناک و نشانه‌های عقب‌ماندگی معرفی می‌شد.
در سال ۱۹۳۲، ویکتور هالپرین فیلم White Zombie را ساخت. بلا لوگوسی، بازیگر مشهور مجارستانی، نقش مردی را بازی می‌کرد که با استفاده از جادو انسان‌ها را به زامبی تبدیل می‌کرد و آن‌ها را تحت فرمان خود درمی‌آورد. این فیلم معمولاً نخستین فیلم بلند سینمایی زامبی محور شناخته می‌شود و در گسترش تصویر زامبی در فرهنگ آمریکایی نقش تعیین‌کننده‌ای داشت.
در White Zombie هنوز با زامبی‌های گوشت‌خوار و مهاجم سینمای امروز مواجه نیستیم. زامبی‌ها کارگرانی بی‌اراده‌اند که بدون اعتراض از دستورات ارباب خود پیروی می‌کنند. آن‌ها همان برده‌هایی هستند که دیگر حتی امکان شورش هم ندارند. اما تناقض جالب فیلم اینجاست که ارباب زامبی‌ها یک مرد سفیدپوست است. کسی که از نیروی جادویی وودو برای کنترل انسان‌ها استفاده می‌کند و آن‌ها را به بردگی می‌گیرد.
کریگ این تناقض را مهم می‌داند. فیلم ازیک‌طرف بهره‌کشی و برده‌داری را در قالب شخصیت ارباب سفیدپوست به تصویر می‌کشد و از طرف دیگر، وودو و فرهنگ هائیتی را نیرویی تاریک و خطرناک معرفی می‌کند. به‌این‌ترتیب، فیلم می‌تواند با برده‌داری مخالفت کند و هم‌زمان همان کلیشه‌های نژادپرستانه‌ای را حفظ کند که فرهنگ سیاه‌پوستان را تهدیدی برای تمدن سفیدپوست می‌دانستند.
این تناقض در فیلم‌های دیگر آن دوره هم دیده می‌شود. در بسیاری از فیلم‌های زامبی دهه‌ی ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰، گروهی از آمریکایی‌های سفیدپوست وارد سرزمینی گرمسیری و عجیب می‌شوند. آن‌ها با مناسک وودو مواجه می‌شوند. مردی سفیدپوست یا اروپایی می‌بینند  که با جادوی بومیان، انسان‌ها را به بردگی گرفته است. زامبی‌ها ظاهراً موجوداتی بی‌اراده‌اند، اما در پایان داستان گاهی علیه ارباب خود شورش می‌کنند و انتقام می‌گیرند.
در این میان، حضور زن سفیدپوست هم اهمیت دارد. یکی از الگوهای تکرارشونده‌ی این فیلم‌ها قرارگرفتن زن سفیدپوست در مجاورت مرد سیاه‌پوست زامبی است. از نگاه کریگ، این تصاویر را نمی‌توان جدا از اضطراب جامعه‌ی آمریکا درباره‌ی اختلاط نژادی فهمید. در دوره‌ای که قوانین جداسازی نژادی در بخش بزرگی از آمریکا برقرار بود و روابط میان سیاه‌پوستان و سفیدپوستان با محدودیت‌های اجتماعی و قانونی مواجه می‌شد، سینمای وحشت امکان بازنمایی همین ترس‌ها را در قالب موجودات فراطبیعی فراهم می‌کرد. به بیان دیگر، سینما در خدمت جداسازی براساس نژاد بود.
در منطق نژادپرستانه، تماس زن سفیدپوست با مرد سیاه‌پوست می‌توانست به معنای ازدست‌رفتن خلوص نژادی تلقی شود. کریگ میان این تصور و تبدیل‌شدن انسان سفیدپوست به زامبی ارتباط برقرار می‌کند. در فیلم‌های آن دوره، زامبی‌ها اساساً به فرهنگ سیاه‌پوستان و کارائیب تعلق داشتند؛ بنابراین سفیدپوستی که به زامبی تبدیل می‌شد، به شکلی نمادین سیاه شده بود. هر دو تصویر، یعنی فرزند دورگه و انسان سفیدپوست زامبی، در بستر تحلیل از نگاه نژادپرستان آمریکایی، نشانه‌ی ازدست‌رفتن امتیاز و هویت سفیدپوستانه بودند.
این همان نقطه‌ای است که تحلیل کریگ از سینمای زامبی به موضوعی فراتر از کلیشه‌های نژادی می‌رسد. او معتقد است این فیلم‌ها با یک تناقض تاریخی مواجه بودند. جامعه‌ی سفیدپوست آمریکا نمی‌توانست تاریخ برده‌داری را به‌سادگی نادیده بگیرد. از طرف دیگر، پایان رسمی برده‌داری به معنای پایان نژادپرستی و برتری‌جویی سفیدپوستان نبود. جامعه‌ای که همچنان تبعیض نژادی را بازتولید می‌کرد، باید به شکلی با گذشته‌ی برده‌داری خود کنار می‌آمد.
کریگ از مفهوم احساس گناه سفیدپوستان برای توضیح این وضعیت استفاده می‌کند. فیلم‌های زامبی می‌توانستند برده‌داری را محکوم کنند، ارباب سفیدپوست را به‌عنوان شخصیتی شرور نشان دهند و درعین‌حال، تصویر سیاه‌پوستان و فرهنگ وودو را در قالب تهدیدی فراطبیعی حفظ کنند. یعنی امکان محکوم‌کردن بخشی از تاریخ، بدون زیرسؤال‌بردن تمام پیش‌فرض‌های نژادپرستانه‌ای که آن تاریخ را ممکن کرده بودند.
البته این به معنای آن نیست که همه‌ی فیلم‌سازان آن دوره آگاهانه چنین برنامه‌ای داشتند. کریگ بیشتر به سراغ تحلیل تصاویر، روایت‌ها و زمینه‌ی تاریخی تولید فیلم‌ها می‌رود؛ بنابراین باید میان معنای ایدئولوژیک یک فیلم و نیت شخصی سازندگان آن تفاوت گذاشت. ممکن است فیلمی حامل دلالت‌های نژادپرستانه باشد، حتی اگر سازندگانش چنین قصدی نداشته باشند.
اما شاید مهم‌ترین بخش پژوهش کریگ جایی باشد که از تاریخ فیلم‌ها فراتر می‌رود و سراغ مفهوم حافظه می‌رود.
او برای توضیح رابطه‌ی زامبی و گذشته از استعاره‌ی پالیمپسست استفاده می‌کند. پالیمپسست در اصل دست‌نوشته‌ای است که نوشته‌ی قبلی آن را پاک کرده‌اند تا متن تازه‌ای روی آن بنویسند، اما رد نوشته‌ی قدیمی همچنان زیر سطح باقی‌مانده است. هرچه متن تازه‌تر باشد، احتمالاً لایه‌های بیشتری از نوشته‌های قبلی زیر آن پنهان شده‌اند.
از نظر کریگ، زامبی در فرهنگ آمریکایی دقیقاً چنین وضعیتی دارد. هر دوره تاریخی تصویر تازه‌ای از این هیولا تولید می‌کند، اما زامبی جدید هیچ‌وقت کاملاً از گذشته‌ی خودش جدا نمی‌شود. ترس از شورش بردگان در روایت‌های قرن نوزدهم، در فیلم‌های زامبی دهه‌ی ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ به شکل ترس از انتقام و اختلاط نژادی بازمی‌گردد. بعدتر، با تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی، زامبی می‌تواند به موجودی با منشأ بیماری، تشعشعات هسته‌ای یا آزمایش‌های علمی تبدیل شود. بااین‌حال، لایه‌های قدیمی‌تر معنای آن الزاماً ناپدید نمی‌شوند.
این همان چیزی است که کریگ با مفهوم «مرگ ناپذیری پس از مرگ» یا Undeath توضیح می‌دهد. زامبی هم مرده است و هم زنده. گذشته هم وضعیتی مشابه دارد. اتفاقی که در گذشته رخ‌داده، تمام شده است؛ اما آثارش همچنان در زمان حال حضور دارند. خاطره‌ی برده‌داری هم از این قاعده مستثنا نیست. جامعه می‌تواند اعلام کند که از آن دوران عبور کرده، اما آثار آن همچنان در روابط اجتماعی، ساختارهای قدرت و تخیل جمعی باقی بمانند.
در این چارچوب، زامبی فقط نماد ترس از مردگان نیست. نماد گذشته‌ای است که قرار بوده بمیرد، اما هنوز زنده است. گذشته‌ای که جامعه ترجیح می‌دهد با آن مواجه نشود، اما نمی‌تواند حضورش را انکار کند.
این نگاه در تحلیل فیلم I Walked with a Zombie محصول سال ۱۹۴۳ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. فیلمی به کارگردانی ژاک تورنور که در ظاهر داستان زنی جوان است که برای پرستاری از همسر بیماری به جزیره‌ای در کارائیب می‌رود. اما زیر این داستان، تاریخ استعمار و برده‌داری حضور دارد. کریگ معتقد است فیلم در عین استفاده از کلیشه‌های رایج سینمای وودو و زامبی، به شکل پیچیده‌تری با حافظه‌ی استعمار و گذشته‌ی برده‌داری مواجه می‌شود.
این فیلم را نمی‌توان به‌سادگی در کنار آثاری قرار داد که وودو را صرفاً نیرویی شیطانی و خطرناک معرفی می‌کردند. تورنور و تهیه‌کننده‌ی فیلم، وال لوتون، تلاش کرده بودند فضای مبهم‌تری بسازند که در آن مرز میان خرافه، مذهب، استعمار و واقعیت تاریخی چندان روشن نیست. بااین‌حال، فیلم همچنان از همان تصاویر نژادی و کلیشه‌هایی استفاده می‌کند که سینمای کلاسیک هالیوود پیش‌تر تثبیت کرده بود. همین تناقض است که آن را برای تحلیل کریگ مهم می‌کند.
در بخش پایانی پژوهش، کریگ به فیلم‌های ترسناک بلکسپلویتیشن در دهه‌ی ۱۹۷۰ هم می‌پردازد. در این آثار، فیلم‌سازان و هنرمندان سیاه‌پوست شروع کردند به بازپس‌گیری برخی از همان نمادهایی که سینمای سفیدپوست هالیوود برای دیگری‌سازی آن‌ها به کار برده بود. وودو و زامبی دیگر فقط نشانه‌ی عقب‌ماندگی یا تهدید نبودند. می‌توانستند به منابعی برای بازنمایی قدرت سیاه‌پوستان، مقاومت و انتقام از سلطه‌ی سفیدپوستان تبدیل شوند.
این تغییر معنا نکته‌ی مهمی دارد. فولکلور و اسطوره مالک همیشگی ندارند. همان تصویری که در دوره‌ای برای ترساندن یک گروه اجتماعی به‌کاررفته، ممکن است در دوره‌ای دیگر به ابزاری برای مقاومت همان گروه تبدیل شود. زامبی هم از این قاعده مستثنا نیست.
پژوهش کریگ در دهه‌ی ۱۹۴۰ متوقف می‌شود و قرار نیست تاریخ تمام زامبی‌های سینما را توضیح دهد. برای مثال، زامبی‌های گوشت‌خوار جورج رومرو در Night of the Living Dead محصول ۱۹۶۸، به طور مستقیم موضوع این رساله نیستند. این محدودیت مهم است، چون نمی‌توان استدلال‌های کریگ را بدون بررسی جداگانه به تمام سینمای زامبی تعمیم داد. بااین‌حال، چارچوبی که او پیشنهاد می‌کند پرسش جالبی را پیش روی ما می‌گذارد: هر بار که زامبی در فرهنگ عامه بازمی‌گردد، کدام بخش از گذشته را هم با خودش زنده می‌کند؟
شاید دلیل ماندگاری این هیولا را باید همین‌جا جست‌وجو کرد. زامبی در طول تاریخ از یک برده‌ی بی‌اراده به موجودی گوشت‌خوار و آخرالزمانی تبدیل شده است. گاهی محصول جادو بوده، گاهی بیماری و گاهی آزمایش‌های علمی. اما در تمام این روایت‌ها چیزی ثابت مانده است: مرز میان زندگی و مرگ، فردیت و ازدست‌دادن هویت، نظم اجتماعی و فروپاشی آن.
البته نباید تمام این معانی را به یک منشأ تاریخی واحد تقلیل داد. زامبی امروز محصول سنت‌های آفریقایی، فرهنگ وودو در هائیتی، تاریخ برده‌داری، ادبیات گوتیک، مردم‌نگاری استعماری و بیش از یک قرن سینماست. هیچ‌کدام به‌تنهایی تمام داستان را توضیح نمی‌دهند. اما پژوهش کریگ نشان می‌دهد که اگر تاریخ برده‌داری و انقلاب هائیتی را از این داستان حذف کنیم، بخش مهمی از معنای زامبی را هم از دست داده‌ایم.
زامبی در شکل اولیه‌ی هائیتی‌اش هیولایی نبود که از قبر بیرون بیاید تا زندگان را بخورد. انسانی بود که آزادی‌اش را ازدست‌داده بود. انسانی که حتی مرگ هم نتوانسته بود او را از بردگی نجات دهد.
و شاید ترسناک‌ترین بخش ماجرا همین باشد: زامبی از کابوس کسانی متولد شد که از آزادی بردگان می‌ترسیدند. کابوسی که سال‌ها بعد، در سینمای آمریکا، به شکل هیولایی درآمد که همه از آن می‌ترسیدند.

این نوشته را به اشتراک بگذارید:
سجاد بیات
نویسنده

سجاد بیات

نویسنده، علاقه‌مند به تاریخ و کتاب. اینجا از تجربه‌ها، ایده‌ها و چیزهایی می‌نویسم که فکر می‌کنم ارزش به اشتراک گذاشتن دارند.

گفت‌وگو ۰

نظرتان را بنویسید؛ خواندن حرف‌های شما برایم ارزشمند است.

هنوز نظری ثبت نشده است

اولین نفری باشید که دربارهٔ این نوشته حرف می‌زند.

نظر خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نمی‌شود.
نظرها پس از تأیید نمایش داده می‌شوند.